« Nou pa tiye malere »

Yè swa, mwen te gen plezi akeyi ekonomis Thomas Lalime nan kad yon bèl konferans-deba sou Zoom. Se Association des étudiants antillais de l’Université Laval ki te òganize l nan okazyon 18 me a. Se te yon bèl okazyon pou n te pale sou enstitisyon, devlopman ekonomik, idantite, drapo, wòl fanm jwe nan istwa peyi a ak nan ekonomi l, dèt lendepandans, teknoloji, relijyon, edikasyon ak rechèch syantifik, eks. Konferansye a te souliyen twa gwo eleman ki ka favorize oswa bloke devlopman ekonomik yon peyi: faktè jewografik yo, kalite enstitisyon yo ak teknoloji. Li te pibliye yon liv an 2014, Économie haitienne: radiographie d’un désastre ki baze sou kwonik Des idées pour le développement li a nan Le Nouvelliste. Ladan li devlope pi an detay anpil nan pwen nou sot site yo. Malgre gen kèk pozisyon nan liv la ki diskitab (e se nòmal, kesyon sa yo pa levanjil), se yon liv Kreyonomi rekòmande. Nou espere yon jou ap gen yon vèsyon kreyòl e ap gen lòt konpilasyon kon sa.

Konferansye a te kite nou ak yon grenn graf ki mande reflechi. Se yon graf ki montre te gen yon lè, sa pa fè twò lontan an reyalite, Pwodui Enteryè Brit (PEnB oswa PIB) pa abitan an Parite Pouvwa Acha (PPA) ni Ayiti, ni Repiblik dominikèn ni Lachin…te pwòch. Epi nan yon ti kras tan, peyi sa yo pike monte pandan koub pa nou an sanse ret plat. Se pa jodi a yo ap reflechi sou dilèm sa yo nan ekonomi devlopman.

Bank Mondyal te menm ekri yon liv espesyal sou sijè sa a an 2015, Puzzles of economic growth. Ladan otè yo analize plizyè pè peyi kon sa nan monn lan ki sanble oswa te sanble tèt koupe men ki finalman pa suiv menm trajektwa devlopman. Pè Ayiti-Dominikani an se objè youn nan chapit yo. Apwòch yo a trè ekonomik, nou te ka menm di ekonomisis, men yo pote kèk eleman repons ki enteresan.

Nan liv la yo rekonèt Ayiti ak Repiblik dominikèn prèske (te) gen menm zèl kat nan men yo (tankou plaj, mendèv pou piyay, eks.), men finalman se Dominikani ki rive pwofite de yo. Soti 1960 rive 2000, envestisman an mwayèn nan Repiblik domikèn t ap pral reprezante 19% nan PEnB li pandan ann Ayiti li te sèlman 9%. Pandan Dominikani te met anpil enèji nan devlope 12 000 km wout, Ayiti li menm te soti ak 4 200 km sèlman. Anpil efò te fèt tou pou edike popilasyon an nan Dominikani (otè yo pa presize sa, men nou dwe ajoute se nan lang matènèl li edikasyon sa te fèt, sa ki diferan ann Ayiti). Se sèlman 16% pami sila ki gen plis pase 15 an yo ki pa konn li an Repiblik dominikèn pandan Ayiti pousantaj sa atenn 50%, dapre liv Bank Mondyal la. An lan 2000, Repiblik dominikèn te gentan ka atire 3 milyon touris pandan Ayiti li menm te soti ak 142 000 touris sèlman. San bliye konsekans ki vin tounen koz ann Ayiti, tankou konsekans tranblemanntè a ki vin agrave sitiyasyon, konsekans enstabilite politik, eks.

Otè yo met anpil aksan nan liv la sou envestisman Dominikani rive atire yo, sa ki se rezilta enstitisyon ki djanm ki kreye ensitatif pou sa (tankou definisyon ak pwoteksyon dwa pwopriyete prive yo) pandan Ayiti te echwe fè sa. Men yo echwe lè pou yo esplike pou ki sa Dominikani te rive fè chanjman enstitisyonèl sa yo (alòske o kòmansman te gen enstabilite politik ak anpil nan pwoblèm Ayiti gen la yo) epi Ayiti li menm li pa rive fè sa.

Repons kesyon sa yo pa senp. E okenn disiplin pa ka reponn yo pou kont li, san èd lòt disiplin (ekonomi, sosyoloji, listwa, jewografi, eks.). Malgre sa, apwòch enstitisyonèl ekonomis Thomas Lalime met aksan sou li a (menm si nan liv li a li rekonèt pwoblèm nan konplèks), li enteresan anpil. Nan liv li a, Thomas Lalime te gade jan « règ jwèt » yo ann Ayiti akayik, inefikas e konbine ak lòt faktè pou anpeche nou atenn kwasans ekonomik nou bezwen pou finanse devlopman ekonomik peyi a. Li brake pwojektè sou pouvwa yon seri « move enstitisyon », ki kapab fòmèl (tankou lwa yo) oswa enfòmèl (tankou koutim yo, mantalite yo, eks.)- e enfòmèl yo pi pisan toujou. Enstitisyon sa yo mal pou chanje, gen nan yo nou erite depi epòk kolonyal, e enstitisyon enfòmèl yo pi difisil toujou pou chanje. E pwen ki pi enpòtan an, yo afekte pèfòmans ekonomi an.

Apwòch sa a antre dirèk nan liy branch enstitisyonalism ekonomik Bernard Chavance rele nan liv li a « ekonomi neyo-enstitisyonèl » la (ki gen ladan moun tankou Ronald Coase yo, Oliver Williamson, Douglass North ak lòt otè tankou Masahiko Aoki, Avner Greif, Daron Acemoglu, Elinor Ostrom). Se yon apwòch ki alamòd (« Institutions matter » se nouvo slogan an, ki vle di « enstitisyon yo konte », nou pa dwe neglije yo). Dayè, apwòch sa akouche plizyè Pri Nobel deja. Travay North yo gen yon enpòtans espesyal pou diskisyon nou an.

Dapre North, si règ fòmèl yo ka evolye byen vit, règ enfòmèl yo (koutim yo, kwayans ak modèl mantal yo) jeneralman pran anpil tan anvan yo chanje, eksepte petèt lè gen yon boulvèsman enpòtan tankou yon revolisyon oswa yon gè.

Tankou, North ak Weingast te analize, nan yon atik selèb an 1989, plizyè chanjman dezyèm revolisyon angle a te pwovoke, sa yo rele « Glorieuse Révolution » an, ki t apral koupe fache ak monachi absoli nan stil Stuart yo pou ranplase l pa yon monachi konstitisyonèl apati ane 1688 yo ann Angletè. Anvan sa, Wa a te fè sa l vle, e lè nou di sa l vle, li pa t ezite gagote epi aji an deyò yon seri prensip etik de baz. Kòm dèyè l te won pandan li t ap pete kare (sa ki raple nou yon prezidan), vye pratik sa yo te vin alamòd: vann teren leta, tabli nouvo prelèvman ladwàn san rezon, fòse moun prete l lajan epi pa respekte angajman l pou l remèt lajan an, sezi/konfikse byen moun an gwo ponyèt, fè dil ak biznismann pou yo ka gen dwa monopòl nan yon sektè. Menm tit noblès yo ak gras wayal la te tounen biznis, ou te ka achte yo depi w gen lajan…

Apre revolisyon an, yo deside koupe fache ak abitid sa yo. Yo te vin deside tout gwo chanjman politik ap bezwen oke palman an anvan yo aplike l (kidonk prè lajan yo, taks yo, eks. te vin pi previzib), yo te eseye rann lajistis endepandan (sa ki te garanti angajman moun, sitou angajman leta a, ap kredib), eks. E se la sa vin enteresan. North ak Weingast montre senp ti chanjman sa yo nan enstitisyon yo t ap pral ogmante kredibilite leta a seryezman parapò ak kapasite l pou l pwoteje pwopriyete prive moun yo. Konsekans, mache kapital yo (kit prive kit piblik) devlope a yon vitès estrawòdinè ansanm ak mache dèt piblik la (to enterè yo degrengole san pa gen enflasyon, finans piblik pi byen jere, e menm gen yon inovasyon nan sektè a: se epòk sa Bank Angletè kreye).

Malerezman, chanjman bridsoukou sa yo ra. Pi souvan, mekanis depandans chimen tou trase yo kapab lòk nou nan yon sèl direksyon epi limite opsyon chanjman ki disponib yo. Tank tan ap pase, se tank enstitisyon ki la deja yo ap pran nanm. Enstitisyon ki te efikas lontan gen dwa vin pa adapte ankò epoutan, malgre sa, pèsonn pa ka chanje yo. Difikilte pou tabli yon bon sistèm kadas ki t ap itil pou devlopman sektè agrikòl la ann Ayiti se petèt yon bon egzanp. Dwa de dwàn pou piyay sou diri enpòte a se yon lòt egzanp. Gen direksyon, yon fwa ou fin pran yo, li difisil pou fè bak. E se youn nan pwoblèm mwen genyen ak apwòch North la, ou gen enpresyon li yon ti jan fatalis. E li pa vrèman ba w zouti pou chanje reyalite a, li jis konstate li difisil pou chanje.

Mwen te di Thomas Lalime sa nan konferans-deba a. M te pataje enkyetid mwen ak li sou posiblite pou apwòch enstitisyonalis la, malgre li itil pou konprann pwoblèm nan, finalman steril lè moman an rive pou rezoud pwoblèm nan. M te mande l èske sa pa fatalis. Li te pwomèt mwen li pa fatalis. North te di menm bagay la nan liv 1990 li a. Petèt. Men, ann atandan, m pa ko wè ki chanjman enstitisyonèl ki, pa maji, pral anpeche nou gen yon Kaporal Ti Lapli nan Gran Ravin k ap entèvni nan mikwo Lajenès pou l rasire nou ke li « pa touye malere », ke nou pa bezwen enkyete nou. Se « règ jwèt » la. Gang yo se pyon nan jwèt yon gouvènman ki bezwen yo pou chita pouvwa l. Men malgre sa, dekourajman pa dekourajman, refleksyon yo dwe rapousuiv.

Un commentaire sur « « Nou pa tiye malere » »

Votre commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l’aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google

Vous commentez à l’aide de votre compte Google. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l’aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l’aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s