Archives pour la catégorie Atik an kreyòl

Tout atik an kreyòl yo.

Ekonomi an pratik (Pòdkas)

S01E04-Pouki tout moun pa manifeste? Yon ti bat bouch sou reskiyaj Kreyonomi podcast

Nou antre fon nan sikoloji reskiyè, woulibè ak gratè yo, gade jan sosyete a wè yo e ki koz oswa konsekans konpòtman sa a. Mwen ekri yon biyè blòg sou sa tou, sou kreyonomi.blog — Send in a voice message: https://anchor.fm/kreyonomi/message
  1. S01E04-Pouki tout moun pa manifeste? Yon ti bat bouch sou reskiyaj
  2. S01E03-Dous pou dous? Ekonomi an pratik
  3. S01E02-Kòman dyaspora a ka ede Ayiti?
  4. S01E01-Kisa ekonomi ye?

Twazyèm epizòd Kreyonomi Podcast la soti. Ladan mwen eseye gade kòman prensip ak zouti ekonomi yo ka ede nou pran bon desizyon nan lavi n ap mennen chak jou a. M plis konsantre sou aspè ki ka itil nou dirèkteman. An jwètman kon sa, mwen sanse kouvri nan sèl grenn epizòd sa pifò fondman syans ekonomik la, ni apwòch dominan yo ni apwòch ki pi majinal yo. Atik sa ap jis fè yon lis gran pwen ki nan pòdkas la pou ede moun k ap koute yo suiv etap yo, jan YME te mande m sa.

Premye pati: apwòch dominan an

Pòdlkas la gen 3 pati, yon entwodiksyon kote m anonse sijè a, yon premye pati kote m konsantre apwòch dominan nan syans ekonomik yo, epi yon lòt pati kote m kouvri kèk lòt apwòch ki enteresan tou (e petèt pi plis toujou).

3:41: Kisa apwòch dominan an ye nan syans ekonomik yo? Kisa ki fè fòs li? Ebyen se manman teyori ekonomik lan. Li gen pretansyon kouvri tout fenomèn ekonomik yo. Sa ra nan syans sosyal yo pou w jwenn yon grenn teyori ki gen dimansyon wòdpòte kon sa. Li chita sou 2 lojik: yon lojik optimizasyon (paske li sipoze moun yo rasyonèl e ap chèche plis avantaj posib nan tout sitiyasyon) epi yon lojik ekilib (paske menm si chak moun ap fè afè pa yo, gen solisyon efikas ki ka mete tout moun dakò).

5:50: M prezante 5 gwo ipotèz apwòch dominan an fè sou konpòtman nou kòm moun, sitou kòm konsomatè yo. M te ekri yon biyè deja kote m te pale de yo. An rezime, yo tout sipoze nou rasyonèl.

8:24: Gen 4 gwo blòk oswa zouti nan apwòch dominan an ka aprann nou yon seri leson pratik pou lavi kotidyen n ap mennen: kou opòtinite, rezònman majinal, analiz kozalite epi teyori jwèt.

8:58: Kou opòtinite a se sa lòt avantaj ou sakrifye lè w fè yon chwa. Nou pa toujou pran yo an kont lè n ap deside. Men si nou pran abitid fè sa sa ede nou pran pi bon desizyon, paske yon bon desizyon konn vle di renonse a yon lòt pi bon desizyon. M lanse egzanp fè gwo etid la, èske sa toujou vo lapenn? Kisa nou panse?

13:04: Rezònman majinal la se lè w ale etap pa etap, grenn pa grenn, pou w deside si sa vo lapenn konsome oswa pwodui plis. Li di nou ta dwe met yon fren lè dènye inite a pote plis traka pase avantaj, tankou dènye kout kiyè lè w ap manje ki pral fè w ayik la. Rezònman sa si nou pran abitid aplike l ka fè nou ekonomize anpil tan ak lajan, paske l ap evite nou pa kanpe nan wout pandan gen plis avantaj nou te ka al chèche, e l ap evite nou tou pou nou pa al twò lwen pandan dènye sa nou ajoute yo pa pote okenn avantaj vre. Egzanp etidye a klè, sa pa itil anyen pou w ap fòse kontinye etidye pandan lespri w fin fatige. Petèt olye w pase 6 èdtan suivi suivi ap etidye, alòske dènye èdtan ou pa kenbe anyen ladan, li t ap pi bon pou fè yon poz apre sa w a rekòmanse?

18: 25: Analiz kozalite. Ekonomi evite nou pote boure sou kòz pwoblèm yo ak enpak entèvansyon yo. Li aprann nou enpòtans pou nou byen izole koz n ap etidye a, paske si plizyè koz ap aji, li ka difisil pou w konkli. Apre sa, li raple nou tou se pa paske yon evènman vin apre yon lòt ki vle di dezyèm nan se konsekanss premye a. Se yon erè malerezman moun fè souvan.

20:58: Ekonomis yo konnen reyalite a pa senp jan yo sipoze l la. Pa egzanp, yo konnen nou pa toujou byen enfòme. Lè gen enfòmasyon enpòtan ki kache ant de moun k ap fè yon tranzaksyon, nou di enfòmasyon an mi wo mi ba (asimetri enfòmasyon). Se yon pwoblèm grav ki ka anpeche mache yo byen fonksyone. Men erezman, gen 2 bèl solisyon yo pwopoze: signaling ak ak screening. Premye a vle di, si se ou ki gen enfòmasyon kache a (tankou nan ka yon mekanisyen), ou ka voye yon siyal lòt mekanisyen ki matomann yo pa ka voye e konsa kliyan yo ka gen konfyansnan ou. Nou esplike se petèt youn nan rezon ki fè Bank yo gwo kon sa, se yon fason pou di w ou ka fè yo konfyans, yo p ap sove ak lajan w lan. Screening lan menm mande pou w fòse moun ki gen enfòmasyon kache a pataje enfòmasyon an avè w san l pa menm rann kont. M bay kèk egzanp nan pòdkas la ak nan biyè blòg sa m te ekri deja sou kesyon asimetri enfòmasyon an. Ti nosyon sa yo enpòtan anpil, yo ka ede nou pa pran zannana pou sizàn e detekte moun k ap vann nou nan fo mamit yo.

28:28: M pale de teyori jwèt, ki etidye sitiyasyon kote desizyon nou yo depann de desizyon lòt moun ap pran. Nou pale difikilte ki konn genyen pou met tèt ansanm e a ki kondisyon tèt ansanm nan konn posib. M ekri yon biyè sou teyori jwèt deja, m envite nou li l.

Dezyèm pati: lòt apwòch yo

34:41: M konsidere 3 lòt apwòch ki enteresan, dapre m: 1) ekonomi neyo-enstitisyonèl la (anndan l m pran 3 branch pami tout sa ki genyen yo, teyori dwa pwopriyete, teyori ajans ak teyori kou tranzaksyon), 2) ekonomi konpòtman ki gade jan moun konpòte yo toutbon nan lavi reyèl la ak erè oswa byè sèvo yo konn fè yo viktim, epi anfen 3) sosyoloji ekonomik ki aprann nou enpòtans pou nou gade kontèks sosyal la pou nou ka byen konprann aktiite ekonomi yo.

34: 34: Teyori dwa pwopriyete a aprann nou se moun ki gen plis pou l pèdi a ki pi byen plase pou l jere yon afè. An jeneral, n aprann nan yon gwoup li ta bon pou chak moun ap jere bagay yo gen enterè yo ladan (sa vle di gen posiblite pou yo pèdi si sa mal pase e gen posiblite pou yo genyen kichòy si sa byen pase).

37:34: Teyori ajans. Otomatikman ou bay yon lòt moun fè yon travay pou ou, gen anpil chans pou moun nan pa met tout li menm nan travay la, souvan paske li pa gen menm objektif avè w oswa paske pa gen posiblite pou w kontwole travay li a. Se toutan anplwaye ap monte sou Facebook pandan y ap travay (alòske travay la pa gen rapò ak Facebook). Teyori ajans lan ban nou kèk fason nou ka jere sa, atravè kontwòl, motivasyon epi jan n ap defini antant lan oswa kontra a ak moun k ap travay pou nou an.

44:56: Teyori kou tranzaksyon. Li envite nou pran an kont yon seri depans sou kote (lajan, tan, oswa enèji) nan aktivite n ap mennen yo. Bagay yo souvan koute plis pase pri yo mande nou oswa pri yo ofri nou an. M te ekri yon biyè sou sa nan Ayibopost e m te pran egzanp blokis Kafou a pou m esplike jan nou ka aplike l nan reyalite a.

48: 51: Ekonomi konpòtman. Liv m ap rekòmande nou se Misbehaving, Richard Thaler, yon « pri Nobel » ekonomi, ki ekri l. Bon ti bagay. Li fasil pou li. Nan pati sa mwen mete aksan sou yon seri erè, byè sèvo nou konn viktim ak kèk lòt obsèvasyon ekonomi konpòtman an fè ki montre nou pa toujou konpòte nou yon fason ki rasyonèl vre, kontrèman ak sa apwòch dominan an pretann. Men se nòmal an menm tan. Paske nou se moun. Men kèk pwen m devlope nan pati sa e montre kòman yo ka ede nou pran pi bon desizyon oswa pa kite moun jwen sou yo pou enfliyanse nou: byè retwospektif la (si m te konnen toujou dèyè), byè ki pouse nou chèche sove yon lajan ki fin depanse deja, tout jan tout jan (tankou fòse manje nan yon bifè pou nou ka tire kòb la alòske tout jan kòb la peye deja); efè dotasyon (posede yon bagay fè pran valè nan men nou); efè kadraj la (premye sa nou wè, pyemye pri ki bay la ap tou enfliyanse rès negosyasyon an); enpòtans chanjman yo gen nan je nou ak lefètke pèt yo pa ekivalan gany yo nan je nou (pèdi 1000 goud pa menm ak resevwa 1000 goud).

58:12: Sosyoloji ekonomik. Li raple nou jan ekonomi makonnen ak sosyete. Sa ede nou konprann pa egzanp lojik achte oswa vann kredi ann Ayiti a. Epi li pèmèt nou konprann enpètans rezo yo, klan yo, zanmitay ak relasyon an jeneral nan jan ekonomi an fonksyone.

Si nou te renmen epizòd la ak si nou gen kritik oubyen kesyon, pa ezite kòmante oswa ekri m pou nou ka kontinye diskisyon an. Randevou kase pou yon pwochen epizòd, 7 septanm 2020.

Kòman dyaspora a ka ede Ayiti? (Podcast)

Nan mitan semèn 5 jiyè 2020 an, dezyèm epizòd Kreyonomi Podcast la te lage. Ladan, nou chèche reponn kesyon sa: Kòman dyaspora a ka ede Ayiti? Ou ka koute l la si w pa ko fè sa.

S01E04-Pouki tout moun pa manifeste? Yon ti bat bouch sou reskiyaj Kreyonomi podcast

Nou antre fon nan sikoloji reskiyè, woulibè ak gratè yo, gade jan sosyete a wè yo e ki koz oswa konsekans konpòtman sa a. Mwen ekri yon biyè blòg sou sa tou, sou kreyonomi.blog — Send in a voice message: https://anchor.fm/kreyonomi/message
  1. S01E04-Pouki tout moun pa manifeste? Yon ti bat bouch sou reskiyaj
  2. S01E03-Dous pou dous? Ekonomi an pratik
  3. S01E02-Kòman dyaspora a ka ede Ayiti?
  4. S01E01-Kisa ekonomi ye?

Epizòd la chèche antre nan nannan deba sou wòl dyaspora yo nan devlopman ekonomik lan, li gade limit diskou dominan yo epi liste kèk pinga. Apre sa, nou gade istwa, kontèks ak pwofil dyaspora ayisyen an pou nou ka fè konesans li pi byen. Yon fwa nou fin fè tout sa, nou te pare pou gade ak yon je kritik men konstriktif sa ki fèt deja ak sa ki ta dwe fèt (men ki pa ko fèt) pou pèmèt dyapora ayisyen an gen plis enpak toujou ann Ayiti.

Pandan tout epizòd la mwen tou pwofite defèt kèk lejann an rapò ak dyaspora a. Epi mwen pataje kèk ti istwa pèsonèl avè w tou. Epizòd la yon ti jan long, men m panse sa te vo lapenn. M te kontan wè yon seri deba ki te louvri granmesi podcast la. E gen nan nou ki te di m nou apresye epizòd la. Nou te debat sou kontni an ni an piblik ni an prive. M remèsye tout moun ki te pran tan koute epizòd la. M ap itilize biyè sa pou bay kèk presizyon, referans e ajoute kèk pwen.

Pi gwo kontribisyon dyaspora ayisyen an aktyèlman, sa plis je brake sou li a, san di petèt, se transfè lajan l yo. Men nan fen epizòd podcast la, mwen esplike, an wetan tansfè yo, twa fason ki pi enteresan pou dyaspora ayisyen an kontribye nan devlopman peyi a, dapre mwen. Se 1) granmesi yon apwòch devlopman lokal pwojè nan zòn kote yo soti ann Ayiti a, epi 2) atravè tourism ak konsomasyon, pwomosyon byen nostaljik ak pwodui tipik Ayiti yo, epi anfen 3) atravè transfè konpetans ak konesans.

Sou pwogram Tres por Uno Meksik la, ki pèmèt dyaspora meksiken an patisipe nan devlopman lokal ak enplikasyon ni li ni leta antral ni nivo pwovens ak minisipalite yo, men yon lyen ofisyèl gouvènman Meksik la kote li prezante pwogram nan (an espanyòl). Men kòm vèsyon ofisyèl yo gen tandans prezante kote woz bagay yo sèlman, men yon atik ki soti an 2020 an ki fè yon lekti kritik sou pwogram nan, konsa nou ka wè ki erè pou nou evite si n ta vle suiv egzanp Meksik la, sitou aspè biwokratizasyon an ki lè l twò pouse ka favorize koripsyon.

Sou kesyon tourism lan, nan ane 1940 rive 1960 yo, endistri tourism lan t ap byen mache. Se sou Duvalier yo li vin antre an degraba. Jounen jodi a, 70% touris k ap antre nan peyi a se dyaspora, e yo ta soti sitou Etazini ak Kanada, dapre yon dokiman 45 paj Evans Jadotte te pibliye an 2012, yon travay ki te itil mwen anpil pou podcast la. E yo estime chak touris sa yo an jeneral depanse 1000 rive 5000 dola ameriken pandan vwayaj yo a. Men dyaspora a pa sèlman gen yon wòl pasif, kòm senp achtè oswa depansè li ka jwe nan sektè sa a. Nan yon rechèch yo pibliye an 2017, Minto-Coy ak Seraphin obsève dyaspora a (mete ak nouvo sistèm klasifikasyon otèl la an 2014, ki itilize choublak olye etwal) te jwe depi 2012, sitou avèk Hotel Royal Oasis la (ki te gen yon dyaspora kòm CEO), yon wòl aktif nan aparisyon yon seri nouvo pratik, nouvo lizay ak estanda nan sektè otèl la. Thomson, nan liv Bonjou Blan: a journey through Haiti a, pa egzanp, te kritike anpil move kalite sèvis ak move eta otèl yo te genyen anvan sa. Men nan analiz Minto-Coy ak Seraphin an, gen anpil amelyorasyon dyaspora yo pote pou sektè a depi lè a keseswa nan jesyon, transfè konesans, teknoloji, ak lòt inovasyon.

Nou ta kapab ajoute wòl dyaspora a ka jwe nonsèlman nan konsomasyon, pwoteksyon e menm petèt ekspòtasyon sa yo rele pwodui tipik Ayiti yo. Ministè Komès ak Endistri te pwodui an 2014 yon bèl rapò 124 paj sou sa. Tit li se « Produits typiques d’Haiti: les potentialités économiques« . Mwen panse lyen emosyonèl dyaspora a konsève ak Ayiti a mete sou abitid konsomasyon byen nostaljik (manje peyi, atizana, eks.) li gen deja, fè li nan bon pozisyon pou ede bouste pwodui lakay sa yo ni nan peyi a ni aletranje.

Apre sa, sou koze transfè konesans lan, nan podcast la nou te ensiste sou jan sa se petèt pi bon zèl kat dyaspora ayisyen an, jan Tatiana Wah (2014) esplike l la. Sa parèt lè nou konpare pwofil li, nivo fòmasyon l ak eksperyans travay li ak pa moun ki ann Ayiti. Men tou, gen done 2011 Minto-Coy ak Seraphin (2017) rapòte ki montre dyaspora nou an ta menm pi kalifye pase dyaspora kèk lòt peyi nan reyon an, lè w gade pousantaj nan yo ki rive fè gwo etid. Yo ta sanble plis espesyalize nan domèn sante, edikasyon ak sektè kiltirèl yo, men w jwenn dyaspora ayisyen nan prèske tout lòt branch yo. Gen anpil nan yo ki gen gwo djòb nan antrepriz ak enstitisyon Etazini. Kidonk gen lizay ak estanda yo ka ankouraje Ayiti, san bliye transfè teknoloji yo ka jwe yon wòl aktif ladan.

Nan podcast la, mwen pwopoze pou nou pase pa asosyasyon ak rezo dyaspora ki eziste deja nan dyaspora a. Yo byen plase pou di nou ki konpetans ki disponib e fasilite dyalòg la ak yo. Evans Jadotte bay yon lis kèk nan gwo rezo sa yo nan divès peyi. Sit entènèt La Diaspora Haitienne nan bay yon lis kèk asosyasyon tou, san bliye yon pil lòt resous.

Gen kritik Page ak Mercer (2018) fè sou diskou ki konekte dyaspora ak devlopman an nou pa ka pa site atravè nosyon modènizasyon, dikotomi, idantite ak byè sedantarite a, epi lojik sekirite ak finans lan. Li raple nou limit diskou sa ak poukisa dyaspora a pa ta dwe pran tèt li pou yon sovè, yon Mesi. Refleksyon sa envite nou pran distans parapò ak pwomosyon gwo oganizasyon entènasyonal yo ap fè pou dyaspora a. Pa egzanp, se sa ki fè, malgre nou rekonèt jan dyaspora a ka kontribye nan ogmante envestisman etranje nan peyi a, nou pridan parapo ak enpak pwojè sa yo sou rediksyon povrete nan peyi a.

Gen yon pil lòt tèks enteresan ankò, m ap jis site kèk tematik, chak fwa m ap bay youn ou de referans sèlman. Men si nou enterese jwenn plis dokiman, voye yon imel pou mwen nan kreyonomi@gmail.com sou sa nou bezwen an, m ap kontan pataje pdf yo ak yo nou:

  1. Relasyon flou ki genyen ant envestisman etranje ak povrete a
  2. Transfè dyaspora a
  3. deba sou fuit sèvo ak gany sèvo a
  4. Bon dyaspora ak lòt enstriman finansye
  5. Dyaspora nan Karayib la
  6. Dyaspora ayisyen nan Chili, Brezil, Ajantin
  7. Dyaspora ayisyen nan Etazini
  8. Dokiman sentèz gwo oganizasyon entènasyonal yo pwodui sou dyaspora yo nan monn lan ak kèk bazdone sou dyaspora a
  9. Memwa oswa tèz doktora sou dyaspora ayisyen an

Pwochen epizòd la se 7 dawou 2020. M ap eseye fè l sou yon sijè ki pi rilaks. Men nou mèt atann nou kèlkeswa sijè a, Kreyonomi ap toujou fouye zo nan kalalou epi veye anwo anba tout rakousi ak lide fasil.

Langaj

Jodi a m ap entwodui yon seri biyè sou filozofi ki soti sou blòg Philolog la. Se yon blòg filozofi an franse Simone Manon, yon Fransèz ki se pwofesè filozofi, kreye depi lontan. Mwen te kontakte l yon lè e li te kontan ban m otorizasyon tradui biyè blòg li yo an kreyòl. M ap lage tradiksyon yo sou Kreyonomi ofiramezi sou fòm biyè blòg, pou ankouraje pwodiksyon kontni abstrè sa yo an kreyòl. Petèt yon jou n ap ka sanble yo sou yon sit apa. M ap pwofite envite tout moun ki enterese pibliye tèks filozofi ki djanm yo ekri an kreyòl pou yo kontakte kreyonomi@gmail.com

Biyè sa soti nan chapit sou Langaj ki sou blòg Philolog la. N ap remake an jeneral mwen chwazi kite konsèp yo prèske jan yo ye an franse a, men sa pa vle di nou pa ta ka adapte mo kreyòl nou abitye itilize deja pou kreye nouvo mo. Li se konbinezon 2 biyè nou jwenn anndan chapit sila. Premye pati a, ki sèvi entwodiksyon chapit la soti nan biyè sa "Présentation du chapitre XI: le langage". Rès biyè a, ki detaye ki sa langaj ye, se tradiksyon yon pati nan biyè sa a "Le langage".

Otè rès biyè a: Simone Manon
Tradiktè: Stevens Azima

Langaj se yon sistèm siy ki pèmèt ou eksprime e kominike sa ou panse. Li mande pou de (2) kondisyon reyini:

  1. Lapanse. Pale se itilize siy pou di koze ki genyen sans. Men, se sèlman yon konsyans oswa lapanse ki kapab chèche di koze ki genyen sans epi reyalize operasyon ki fè w sot nan yon siyifyan al nan yon siyifye a.
  2. Viv an sosyete. Pale vle di pale ak yon moun ki ap pale ak nou. Langaj montre pati sosyab ki nan moun. Alain te ekri : « Langaj se pitit sosyete.

Kèk kesyon n ap kouvri:

• Kisa yon siy ye?

• Ki sa ki distenge siy lengwistik, endis, siyal ak senbòl?

• Èske tout siy ki rasanble sou fòm yon kòd se yon langaj? Tankou, èske nou ka di bèt yo genyen yon langaj?

• Poukisa gen difikilte nan kominikasyon?

• Èske mo yo ede nou pwoche pi pre reyalite a osnon yo kreye plis distans?

• Kòman nou ka wè relasyon ki genyen ant lapanse avèk langaj?

• Èske langaj la se yon senp zouti lapanse oubyen li se nannan l menm?

• Èske li posib pou tabli yon langaj inivèsèl?

• Èske kominike sifi pou kapab genyen dyalòg?

• Ki orijin lang yo?

• Èske pale ak aji se kontrè yonn lòt?


Langaj se operasyon ki pèmèt yon kò fizik pran distans parapò ak pwòp tèt li, ou pa ta di se maji, pou li kapab vin gen yon konsyans. Langaj la mete yon siy nan mitan konsyans lan ak objè a, se kon sa objè sila a vin egziste sou fòm yon siyifikasyon. Se gras ak siy lan konsyans lan gen aksè ak bagay la, san objè a pa oblije la epitou se konsa konsyans lan kreye siyifikasyon ki depase kad sa moun kapab wè ak je yo. Siy yo pa dekri bagay ki nan monn lan sèlman, yo ouvri pòt sou sa ki envizib, sou lide, sou valè, sou relasyon ki pa genyen lòt koneksyon ak monn reyèl la an wetan siy yo, men ki defini fwontyè mounite nou.

I) Analiz nosyon siy lan

Tout sa ki reprezante yon bagay, sa vle di ki mennen nou nan bagay sa a, nou kapab rele yo siy. Yon siy se yon reyalite doukla. Li konekte yon siyifyan ak yon siyifye yon fason kote yonn mennen ou nan lòt la. Sa vle di tou yon siy gen kapasite pou li konekte ou ak yon lòt bagay ki itilize li tankou yon kanal, menm jan ak yon fonksyon. Mak fabrik siy lan se distans ki separe li ak sa li dekri a.

Semyoloji se syans ki etidye siy yo. Li klase siy yo swivan nati makonnay siyifyan siyifye a oubyen swivan nati reyaksyon yo pwovoke a.

Sou baz premye kritè a, nou ap fè distenksyon ant endis, senbòl, siy lengwistik.

Sou baz dezyèm kritè a, nou ap distenge siyal ak siy lengwistik. (Jodi a n ap konsantre nou sou premye kritè a.)

A) Kout je sou nati relasyon siyifyan siyifye a

1) Yon relasyon natirèl

a) endis

Egzanp : Lafimen se siy gen dife. Lafyèv se siy maladi.

Nan pati sa a, gen yon rapò tout bon ant siyifyan an ak siyifye a, yon rapò koz efè. Tout eleman nan reyalite a ki gen kapasite fè nou panse ak lòt eleman nan reyalite a, nou ap rele yo endis. Nou pa menm bezwen presize se pa reyalite a pou kont pa li ki endis la. Pou li fonksyone tankou yon endis, fòk gen yon konsyans ki trete l tankou yon siy.

an) senbòl

Egz.: Sous dlo se senbòl sentete, dife se senbòl lanfè, lyon se senbòl ògèy ositou pan se senbòl vanite.

Yo rele senbòl « tout siy konkrè ki fè nou panse san fòse ak yon bagay ki absan oswa yon bagay pèsonn pa ka wè » (Lalande, Vocabulaire de la philosophie).

Vrèman vre, gen yon bri nou tande lè dife pran yon kote ki fè nou panse ak lanfè, gen yon jan lyon yo poste ki fè nou panse ak lide fyète a. Ou pa ta di gen yon korespondans analojik ant siy lan ak sans lan, ant imaj reyèl la ak siyifikasyon abstrè a, ki chita sou resanblans yo.

Nan rasin mo a, senbòl la se te yon objè yo fè fè de mwatye epi ki ka sèvi tankou yon modpas lè de bout yo reyini (sumballein=met ansanm). Nan Lagrès tan lontan, yo te konn sèvi ak senbòl yo pou kapab bay moun bèl akèy. Si yon moun te fè pitit li kado mwatye nan yon senbòl, epi pitit li a ta transmèt li bay yon etranje, lizay te mande pou ou akeyi etranje sa a tankou yon zanmi depi li vin lakay ou ak senbòl la nan men li.

Nan yon senbòl, siy lan koresponn ak sans lan pandan yo rete de bagay diferan. Pati ki vizib nan senbòl la (siy lan) mennen ou nan pati ki envizib (sans lan) li reprezante a. Fonksyon li se fè ou soti nan sa sans ou ka kapte rive nan sans koze yo, alèkile sans sa konn tèlman byen anrasinen nan objè ki reprezante li a, yo konn rive di yon objè senbolik se sa li reprezante a. Men, se vre objè a sifizan, men li pa janm egal li vre paske sans yo toujou pi rich pase senbòl ki reprezante yo a.

Rasin sikolojik senbolism lan fon anpil, se sou richès ki gen nan koneksyon sa yo menm pwezi senbolis la jwe.

Toutfwa, ou ka konte sou dwèt ou kantite siy ki koresponn ak definisyon senbòl la. Paske, si gen yon rapò natirèl ant siyifyan an ak siyifye a, senbòl la tou gen yon dimansyon inivèsèl.
Epoutan, si se vre genyen senbòl ki inivèsèl, anpil objè yo rele konsa gen sans sèlman anndan yon kad kiltirèl. Lè konsa, relasyon siyifyan siyifye a pa natirèl ankò, li vin kiltirèl.

Egzanp: Lakwa, ki se senbòl redanpsyon; kolonm yo, ki se senbòl lapè.

An wetan monn kretyen yo, objè konkrè sa yo pa gen rapò ak siyifikasyon yo pran an. Ki fè, se yon relasyon ki chita sou konvansyon menm jan ak senbòl matematik yo.

2) Yon relasyon ki chita sou konvansyon

Egz.: Tout siy lengwistik yo. Jan « tèt » ekri oswa pwononse pou pale de konsèp tèt la.

Nan ka sa a, rapwòchman ant siyifyan an ak siyifye a se moun ki fè li tounen yon règ. Si yo pa aprann ou sans li, ou p ap konprann li, paske pa gen anyen nan mo yo pwononse /tɛt/ la ki fè moun panse ak siyifikasyon li. Siy lengwistik yo abitrè [yo pa obeyi okenn lojik].

“Relasyon ki konekte siyifyan an ak siyifye a abitrè (pa obeyi okenn lojik), ositou kòm sa nou rele siy la se konbinezon siyifyan an ak siyifye a, nou ka annik di: siy lengwistik la abitrè.

Se kon sa, nosyon “sè” a, pa gen okenn rapò pou kont pa li ak seri son \sɛ\ ki sèvi l siyifyan an; nenpòt lòt seri son te ka jwe menm wòl la, sa parèt klè lè nou gade diferans ant lang yo, oswa menm, egzistans pakèt lang diferan sa yo. “Bèf” kòm siyifye, gen pou siyifyan \bɛf\ isit la pandan [yon lòt kote] se /oxs/ (Ochs).

Mo abitrè a la mande pou nou pote yon presizyon. Li pa vle di moun ki ap pale a chwazi siyifyan an jan li pito (nou gen pou nou wè pi devan yon grenn moun pa gen pouvwa chanje yon siy depi yon gwoup lengwistik te gentan dakò sou siy lan); nou vle di siyifyan an pa gen okenn entansyon dèyè l, li abitrè parapò ak siyifye a, paske li pa gen okenn koneksyon natirèl ak li nan reyalite a. »

(Ferdinand de Saussure [ki t ap viv ann Ewop], Cours de linguistique appliquée, 1906-1911


Konpreyansyon siy lengwistik yo posib sèlman anndan yon gwoup sosyal ki sèvi ak menm kòd. Sans li se rezilta yon antant enplisit ant moun yo. Antant sa a ant moun yo, li pote non konvansyon.