Archives pour la catégorie Ayiti

Nou lanse Kreyonomi Podcast!

Kòman dyaspora a ka ede Ayiti? Kreyonomi podcast

Kòman dyaspora a ka ede Ayiti? Nan epizòd sa, n ap antre nan nannan deba sou wòl dyaspora yo, gade limit diskou dominan yo epi liste kèk pinga. Apre sa n ap gade istwa, kontèks ak pwofil dyaspora ayisyen an pou nou ka fè konesans li pi byen. Apre tout sa, n ap pare pou gade ak yon je kritik men konstriktif sa ki fèt deja ak sa ki ta dwe fèt (men ki pa ko fèt) pou pèmèt dyapora ayisyen an gen plis enpak toujou ann Ayiti. Pandan tout epizòd la mwen tou pwofite defèt kèk lejann an rapò ak dyaspora a. Epi mwen pataje kèk ti istwa pèsonèl avè w tou. Epizòd la yon ti jan long, men m panse sa te vo lapenn. Mwen swete w yon bèl ekout. — Send in a voice message: https://anchor.fm/kreyonomi/message
  1. Kòman dyaspora a ka ede Ayiti?
  2. Kisa ekonomi ye?

Jodi a Kreyonomi lanse yon podcast, ki pote non Kreyonomi Podcast. Premye epizòd la diskite sou ki sa syans ekonomik yo ye. Mwen envite nou koute l. Li dire 32 minit. Pwochen yo ap dire ant 15 ak 20 minit. M ap itilize biyè blòg yo lè kon sa pou bay kèk eleman adisyonèl ki ka anrichi oswa konplete epizòd pòdkas la.

  Referans Jean Tirole yo soti nan liv li ekri ki rele Économie du bien commun an. Lè sa Pri Nobèl la te tou fre sou li. Se yon tradisyon tou pou Pri Nobèl ekonomi yo soti yon liv apre yo fin pran pri a. Yon ti bijou.

Mwen te enspire anpil tou de analiz Thomas Sowell yo nan liv klasik li a, Basic Economics.

Apre sa, gen yon pil ak yon pakèt lòt otè tankou John Kenneth Galbraith, Sylvain Brouard, Daron Acemoglu, eks. ki enfliyanse m dirèkteman oswa endirèkteman, sa t ap pran twòp tan pou site tout la.

Sou ti anekdòt bay kado a, mwen envite nou li atik New York Times te ekri sou atik ak liv liv « The deadweight loss of Christmas » Joel Waldfogel te ekri a, pou plis detay. Plen refleksyon nou te ka fè toujou sou aspè bay kado sa a. Pa ezite kòmante pou kontinye diskisyon an.

M te oblije al dirèk, men chaje kritik sou syans ekonomik yo, sou epistemoloji l, metodoloji l ak aksyoloji l. E ekonomis enstitisyonalis yo (ansyen enstitisyonalism lan) gen pwòp definisyon pa yo pou ekonomi ki souvan met aksan sou aspè « social provisioning » lan, ki vle di wòl sosyete a nan chapante fonksyònman ekonomi an.

Malerezman mwen pa ka pataje bèl travay ekonomis Réginald Surin te reyalize sou sibvansyon gaz la ann Ayiti a. Men m ap wè si m a fè yon biyè sou li kou sa posib. Chaje bèl ti rechèch kon sa sou Ayiti ki malerezman pa disponib piblikman. Se sa nou rele literati gri a. Pa ezite pataje yon travay ou te fè oswa ou gen aksè avè l ak Kreyonomi pou ede simaye konesans sa yo san nou pa fòseman vyole règ konfidansyalite yo.

O, epi sa fè dezyèm fwa nou pale de Thomas Lalime isit la. Kanta pou La loi de ma bouche, nou pa ka konte. Se moun yo isi a nou pran plezi li, menm si nou pa toujou dakò sou tout bagay.

Kontinye suiv blòg la. Epi fè nou tande bri w, pa bliye ou ka kòmante ak vwa w tou anba podcast la e petèt n ap itilize sa w di yo nan yon pwochen epizòd. Avantaj bab e moustach.

Lwa demann, lèt bebe ak lòt jimnastik

Ide santral biyè sa a: Se rasyonalite nou kòm konsomatè ak valè nou bay kèk pwodui an fonksyon bidjè nou ki esplike jan nou reyaji lè pri pwodui yo chanje.

Anpil nan nou abitye tande pale de lwa òf ak demann. An jeneral, yo prezante l tankou se te yon prensip natirèl ekonomi an. Menm jan pezantè fè depi w lage yon woch l ap tonbe desann nan, se konsa ta sanble depi pri byen yo (oswa pwodui yo) chanje, kantite yo ofri ak achte nan byen sa yo ap chanje tou, swa nan menm sans ak pri a (nan ka òf la) swa nan sans kontrè a (nan ka demann nan). Jodi a n ap konsantre sou lwa demann nan sèlman.

Dapre lwa demann nan, an tou ka nan vèsyon senp li a, nou atann nou depi pri yon pwodui monte, moun ap gen tandans achte l mwens. Konbyen fwa w al nan makèt pou w al achte yon pwodui epi finalman ou pa achte l paske w dekouvri pri a ogmante ? Men kon sa tou, gen bagay nou konn sezi wè plis yo chè, se plis moun achte yo. Gen 2 ka. Premye ka a gen pou wè ak sa yo rele byen Veblen yo (byen liks, pou fè wè). Nou p ap pran egzanp iPhone nan, Donia Luc ofri nou dènyèman, sou paj Facebook li, yon egzanp ki pi ayisyen e ki pouse nou reflechi: ka paran ki ap chèche lèt ki pi chè a pou yo achte pou pitit yo, menm lè gen lòt lèt ki pa chè ki ka fè menm travay la. Nan ka sa se kapab paske nou ann afè ak yon byen Veblen oubyen paran yo ka sensèman panse plis lèt la chè se plis li bon kalite.

Byen Veblen yo vyole lwa demann nan, nou p ap analize yo jodi a. Gen yon lòt sitiyasyon ki vyole lwa demann nan, se byen Giffen yo. Yo menm tou, lè pri a ogmante, konsomasyon yo ogmante tou, vise vèsa. Men rezon ki fè sa se pa paske se yon pwodui liks non, youn nan rezon yo kapab akoz se yon pwodui nesesite. Yon egzanp klasik, se pen. Marshall te fè lojik sa kon sa nan epòk 1890 yo: si pri pen an ogmante, moun yo oblije achte mwens nan lòt pwodui tankou vyann, e kòm pen an toujou sa yo ki pi fasil pou jwenn nan, olye yo konsome l mwens lè pri a ogmante yo vin konsome l plis toujou. Nan liv Repenser la pauvreté a, yon liv nou pale souvan de li isi a, Duflo ak Banerjee dekri yon etid Robert Jensen ak Nolan Miller te fè kote yo te sibvansyone manje de baz (ble nan yon ka, diri nan lòt ka a) moun yo nan de rejyon an Chin. Sibvansyone yon pwodui se tankou w te bese pri l. Otè yo dekouvri, olye moun yo konsome plis ble, plis diri (etandone pri pwodui sa yo bese), yo vin konsome pwodui sa yo mwens epi yo vin lage nan manje kribich ak vyann! Sa se yon vyolasyon lwa demann nan jan nou abitye tande l la, e nan biyè sa nou pral wè pi an detay kòman nou ka esplike paradòks sa a.

Men sa ki pi frapan toujou, malgre ti eksepsyon sa yo, se jan ekonomi an an jeneral suiv tandans lwa demann nan. Ou mèt tande sa w tande, pou anpil pwodui, depi pri a monte (twòp), moun yo ap achte l mwens. Ki « men » k ap dirije bagay sa? Poukisa gen pwodui lwa demann nan mache pou li epi gen lòt ki pi wondonmon? Ki sa teyori ekonomik lan ka aprann nou sou sa? Nan biyè sa nou pral eseye bay yon repons kout, san trasaj koub ak matematik (n ap rezève yon biyè espesyal pou sa).

Gen 2 eleman nou dwe reyini pou nou konprann ki sa ki pouse moun yo chanje konpòtman yo nan yon sans oswa yon lòt lè pri pwodui yo chanje. Premye a se yon seri ipotèz sou jan nou reflechi ak fonksyone. Nan yon biyè anvan sa, nou te esplike teyori modèn konsomatè a gen 4 pilye: ansanm konsomasyon, ansanm reyalizab, preferans, prensip k ap gide konpòtman konsomatè a. Chak pilye sa yo gen yon seri ipotèz senp (e ki pa pi strik pase sa lè w byen gade) yo fè sou yo pou yo modelize konpòtman nou antanke konsomatè. Se pa yon bagay ki fasil ditou, lè w konnen jan moun konplike. Ebyen ekonomis yo rive leve gwo defi sa a (e yo jwenn anpil kritik tou, paske gen moun ki twouve ke ipotèz yo fè yo twò senp oswa twò strik, ke moun pi konplèks pase sa). Nou te fè deba sa deja, e nou te wè ipotèz yo pa oblije reyalis, boutanfen sa ki konte se èske teyori a ede nou konprann e predi sa k ap pase nan reyalite a. Ebyen wi, nan ka ki enterese nou an, teyori konsomatè a pèmèt nou konprann, mezire epi predi konpòtman konsomatè yo an jeneral, malgre divèsite konpòtman sa yo.

Pou ekonomis yo rive fè sa, nou te di yo fè yon seri ipotèz sou jan nou reflechi kòm moun, kòm konsomatè. Yo gen pou wè ak sa nou prefere (preferans nou). Gen 5 an tou, yo rele yo aksyom. An gwo, men sa yo di:

  1. Nou toujou konn sa nou vle: si yo pran yon pil pwodui met adwat nou, epi yo met yon pil lòt agoch nou epi yo mande nou chwazi, n ap toujou kapab di si nou pi pito youn pase lòt oswa si nou renmen yo menm jan (si nou pa gen preferans).
  2. Preferans nou yo lojik (yo tranzitif): si nou pi renmen fig pase ponm, epi nou pi renmen ponm pase kachiman, n ap lojikman pi renmen fig pase kachiman.
  3. Preferans nou yo kontini: nan menm egzanp dwat-goch la, sa vle di si nou pito pil pwodui ki agoch la pase sa ki adwat la,nenpòt lòt pil pwodui yo ta montre nou ki prèske menm jan ak sa ki agoch la, n ap pi pito l tou pase sa ki adwat la. Yon lòt fason nou ka di sa, se chanjman preferans yo pa brital, nou ka toujou imajine kèk etap entèmedyè.
  4. Nou pi pito gen plis pase nou gen mwens. Tankou, moun ki konn fè kòlè pa pran yon bagay y ap fè yo kado akoz ògèy yo pa koresponn ak pwofil sa…Aksyom sa di, plis djakout nou chaje, se plis nou kontan.
  5. Anfen, dènye aksyòm nan di nou renmen divèsite, nou renmen melanje byen yo, nou pi pito gen yon ti kras nan chak pase pou nou gen yon gwo kantite nan yon sèl grenn pwodui.

Tout pale sa yo se jis pou di nou koyeran nan chwa n ap fè yo. Ipotèz 4 la ak 5 lan, pafwa yo konn neglije yo, yo pa endispansab, men yo itil kanmèm. Ebyen maji teyori ekonomik lan opere lè li rive apati 5 ti aksyom sa yo sèlman dedui yon lwa jeneral sou konpòtman konsomatè yo an jeneral. Lwa sa a parèt sou fòm yon ekwasyon ki rele « Ekwasyon Slutsky » ke yo konn bay ti non « Ekwasyon fondamantal teyori demann lan ». Men kòm nou te pwomèt zewo ekwasyon pou biyè sa a, n ap prezante li yon lòt fwa. Men menm si sa, ekwasyon sa, lè ou aplike li pou yon grenn pwodui, pèmèt nou antre nan kè sa ki opere sou mache yo lè pri yon pwodui chanje. Li pèmèt nou antre anndan motè a pou wè sa k pase lè vitès la chanje. Sa ap tou mennen nou nan dezyèm eleman nou bezwen pou nou konprann pouki lè pri pwodui yo chanje moun yo achte plis oswa mwens nan pwodui sa a.

Ekwasyon Slutsky a aprann nou de bagay. 1) Li di nou gen 2 fenomèn ki pase lè pri yon pwodui chanje: yon efè sibstitisyon oswa efè ranplasman, ak yon efè revni oswa efè richès. 2) Efè total la se konbinezon oswa adisyon 2 efè sa yo. An nou pran ka kote pri yon pwodui bese. Pa egzanp, pri diri ta bese. Pandan pri mayi ret stab. Anvan chanjman pri a, m te nan yon nivo satisfaksyon, pafwa m t achte mayi pafwa m t achte diri, men m te toujou fè chwa k ap fè kè m pi kontan an nan limit mwayen m pèmèt mwen. Pou mwen, mayi ka ranplase diri, menm si m pi renmen diri, se sa k fè m te konn achte mayi pafwa, sitou li pa chè konpare ak diri a. Kounye a, m aprann pri diri a bese. San di petèt sa pral pouse m depataje bidjè m yon lòt jan ant mayi ak diri. Pa egzanp, m ka deside m ap ralanti sou mayi a pou m ka achte plis diri. Ebyen, atravè efè ranplasman an, bese pri diri a bese a, m ap kapab ranplase mayi a pa plis diri san sa pa chanje nivo satisfaksyon m te gen avan an.

Men sa pa rete la, gen yon dezyèm fenomèn ki pase: efè richès la. Bese pri diri a bese a, se tankou m vin santi m pi rich, se tankou bidjè m te ogmante yon sèl kou. M ka itilize mwens kòb pou m achte menm kantite diri m te konn achte anvan an, ki donk se tankou m vin ret yon kòb anplis e ak kòb anplis sa a, m ka deside achte plis diri toujou (konsa tou m te gendwa deside itilize kòb anplis la pou m achte vyann pitom tankou jan sa te fèt nan eksperyans an Chin nou te site a. Malgre m renmen diri, men si m te gen anpil kòb, m te ka manje l mwens e pwofite fè tèt mwen plezi ak lòt bagay tankou vyann, oma, elt. Ki donk, gen de opsyon posib pou efè richès la.

Yo rive demontre matematikman efè ranplasman an ap toujou negatif (oswa nil). Ki vle di, otomatikman pri yon pwodui bese, pou m kenbe menm nivo satisfaksyon anvan an, m ap gen tandans achte plis nan pwodui a, visevèsa. Kanta pou efè richès la, pa gen règ pou li. Sa pral depann si byen sa moun gen tandans konsome l plis oswa mwens lè yo gen plis kòb nan men yo. Pou anpil pwodui, pwodui, si revni nou ogmante, n ap konsome yo pi plis. Yo rele yo byen nòmal. Pou byen sa yo, efè richès la ap negatif, sa vle di lè pri yo bese sansasyon richès la ap pouse w achte plis nan yo. Men gen lòt pwodui ki depi w santi w pi rich, ou pa twò anvi konsome yo ankò, sa ka menm rive ou vin konsome yo mwens malgre ou gen plis kòb. Yo rele yo byen enferyè (byen yo rele byen Giffen yo se egzanp byen enferyè). Konsekans, pou byen sa yo, efè richès la pozitif. Anvan nou konkli, an nou fè yon sentèz rapid pou nou wè kote nou ye.

Dapre Slutsky, lè yon pri chanje sa gen 2 efè sou demann lan: yon efè ranplasman ak yon efè richès. Efè total la se adisyon de efè sa yo. Efè total=efè ranplasman+ efè richès. Nou te wè efè ranplasman an toujou negatif. Nou te wè apre sa, efè richès la ka negatif lè se yon byen nòmal, konsa tou li ka pozitif lè se yon enferyè. Nan ka se yon byen nòmal, efè richès la ki negatif pral ajoute sou efè ranplasman an ki li menm tou negatif. Ki donk efè total la ap negatif. Yon efè total negatif vle di lè pri a ogmante kantite yo konn achte ototal nan pwodui sa ap bese, menm jan tou lè pri a bese kantite yo konn achte ototal nan pwodui a diminye. Sa se egzakteman, lwa demann tou tan yo konn ap repete a. Men nan ka kote se yon byen enferyè, kòm efè richès la ap pozitif pandan efè ranplasman an toujou negatif, efè total la ka negatif si efè ranplasman an pi fò, konsa tou li ka menm rive pozitifi si efè richès la pi fò pase efè ranplasman an. Lè dènye sitiyasyon sa rive, nou an fas yon ka etranj kote moun ap achte yon pwodui pi plis toujou alòske pri pwodui sa ogmante, oswa yo achte l mwens alòske pri pwodui sa bese. Pwodui sa yo an jeneral se razè ak nesesite ki fè moun achte yo.

Pou nou konkli, lwa demann lan reyèl e li posib pou nou demontre l matematikman. Li se rezilta koyerans ak rasyonalite nou konn afiche nan preferans nou yo (ou mèt tande sa w tande), ak jan nou konsidere yon seri byen lè revni nou ogmante: èske se yon byen nou konsome paske nou razè sèlman oswa èske se yon byen n ap kontinye konsome menm lè bidjè nou ogmante? Kidonk, koze depi pri a ogmante moun ap achte pwodui a mwens lan, nou ka garanti l sèlman pou byen nòmal yo. Kanta pou byen enferyè yo, sa ka rive nou achte yo mwens sa ka rive nou achte yo plis lè pri yo ogmante. E analiz sa yo ka trè pètinan nan peyi tankou Ayiti. Lè lavi a vin pi chè, nou pa dwe kouri konkli moun yo konsome mwens nan pwodui premye nesesite yo. Sa ka menm rive yo konsome plis. Men lè kon sa, sa gen konsekans sou lòt pwodui yo te petèt konn konsome pou bon plezi oswa paske yo bon nan bouch. Se rechèch ki pou di nou jan sa ye.

« Nou pa tiye malere »

Yè swa, mwen te gen plezi akeyi ekonomis Thomas Lalime nan kad yon bèl konferans-deba sou Zoom. Se Association des étudiants antillais de l’Université Laval ki te òganize l nan okazyon 18 me a. Se te yon bèl okazyon pou n te pale sou enstitisyon, devlopman ekonomik, idantite, drapo, wòl fanm jwe nan istwa peyi a ak nan ekonomi l, dèt lendepandans, teknoloji, relijyon, edikasyon ak rechèch syantifik, eks. Konferansye a te souliyen twa gwo eleman ki ka favorize oswa bloke devlopman ekonomik yon peyi: faktè jewografik yo, kalite enstitisyon yo ak teknoloji. Li te pibliye yon liv an 2014, Économie haitienne: radiographie d’un désastre ki baze sou kwonik Des idées pour le développement li a nan Le Nouvelliste. Ladan li devlope pi an detay anpil nan pwen nou sot site yo. Malgre gen kèk pozisyon nan liv la ki diskitab (e se nòmal, kesyon sa yo pa levanjil), se yon liv Kreyonomi rekòmande. Nou espere yon jou ap gen yon vèsyon kreyòl e ap gen lòt konpilasyon kon sa.

Konferansye a te kite nou ak yon grenn graf ki mande reflechi. Se yon graf ki montre te gen yon lè, sa pa fè twò lontan an reyalite, Pwodui Enteryè Brit (PEnB oswa PIB) pa abitan an Parite Pouvwa Acha (PPA) ni Ayiti, ni Repiblik dominikèn ni Lachin…te pwòch. Epi nan yon ti kras tan, peyi sa yo pike monte pandan koub pa nou an sanse ret plat. Se pa jodi a yo ap reflechi sou dilèm sa yo nan ekonomi devlopman.

Bank Mondyal te menm ekri yon liv espesyal sou sijè sa a an 2015, Puzzles of economic growth. Ladan otè yo analize plizyè pè peyi kon sa nan monn lan ki sanble oswa te sanble tèt koupe men ki finalman pa suiv menm trajektwa devlopman. Pè Ayiti-Dominikani an se objè youn nan chapit yo. Apwòch yo a trè ekonomik, nou te ka menm di ekonomisis, men yo pote kèk eleman repons ki enteresan.

Nan liv la yo rekonèt Ayiti ak Repiblik dominikèn prèske (te) gen menm zèl kat nan men yo (tankou plaj, mendèv pou piyay, eks.), men finalman se Dominikani ki rive pwofite de yo. Soti 1960 rive 2000, envestisman an mwayèn nan Repiblik domikèn t ap pral reprezante 19% nan PEnB li pandan ann Ayiti li te sèlman 9%. Pandan Dominikani te met anpil enèji nan devlope 12 000 km wout, Ayiti li menm te soti ak 4 200 km sèlman. Anpil efò te fèt tou pou edike popilasyon an nan Dominikani (otè yo pa presize sa, men nou dwe ajoute se nan lang matènèl li edikasyon sa te fèt, sa ki diferan ann Ayiti). Se sèlman 16% pami sila ki gen plis pase 15 an yo ki pa konn li an Repiblik dominikèn pandan Ayiti pousantaj sa atenn 50%, dapre liv Bank Mondyal la. An lan 2000, Repiblik dominikèn te gentan ka atire 3 milyon touris pandan Ayiti li menm te soti ak 142 000 touris sèlman. San bliye konsekans ki vin tounen koz ann Ayiti, tankou konsekans tranblemanntè a ki vin agrave sitiyasyon, konsekans enstabilite politik, eks.

Otè yo met anpil aksan nan liv la sou envestisman Dominikani rive atire yo, sa ki se rezilta enstitisyon ki djanm ki kreye ensitatif pou sa (tankou definisyon ak pwoteksyon dwa pwopriyete prive yo) pandan Ayiti te echwe fè sa. Men yo echwe lè pou yo esplike pou ki sa Dominikani te rive fè chanjman enstitisyonèl sa yo (alòske o kòmansman te gen enstabilite politik ak anpil nan pwoblèm Ayiti gen la yo) epi Ayiti li menm li pa rive fè sa.

Repons kesyon sa yo pa senp. E okenn disiplin pa ka reponn yo pou kont li, san èd lòt disiplin (ekonomi, sosyoloji, listwa, jewografi, eks.). Malgre sa, apwòch enstitisyonèl ekonomis Thomas Lalime met aksan sou li a (menm si nan liv li a li rekonèt pwoblèm nan konplèks), li enteresan anpil. Nan liv li a, Thomas Lalime te gade jan « règ jwèt » yo ann Ayiti akayik, inefikas e konbine ak lòt faktè pou anpeche nou atenn kwasans ekonomik nou bezwen pou finanse devlopman ekonomik peyi a. Li brake pwojektè sou pouvwa yon seri « move enstitisyon », ki kapab fòmèl (tankou lwa yo) oswa enfòmèl (tankou koutim yo, mantalite yo, eks.)- e enfòmèl yo pi pisan toujou. Enstitisyon sa yo mal pou chanje, gen nan yo nou erite depi epòk kolonyal, e enstitisyon enfòmèl yo pi difisil toujou pou chanje. E pwen ki pi enpòtan an, yo afekte pèfòmans ekonomi an.

Apwòch sa a antre dirèk nan liy branch enstitisyonalism ekonomik Bernard Chavance rele nan liv li a « ekonomi neyo-enstitisyonèl » la (ki gen ladan moun tankou Ronald Coase yo, Oliver Williamson, Douglass North ak lòt otè tankou Masahiko Aoki, Avner Greif, Daron Acemoglu, Elinor Ostrom). Se yon apwòch ki alamòd (« Institutions matter » se nouvo slogan an, ki vle di « enstitisyon yo konte », nou pa dwe neglije yo). Dayè, apwòch sa akouche plizyè Pri Nobel deja. Travay North yo gen yon enpòtans espesyal pou diskisyon nou an.

Dapre North, si règ fòmèl yo ka evolye byen vit, règ enfòmèl yo (koutim yo, kwayans ak modèl mantal yo) jeneralman pran anpil tan anvan yo chanje, eksepte petèt lè gen yon boulvèsman enpòtan tankou yon revolisyon oswa yon gè.

Tankou, North ak Weingast te analize, nan yon atik selèb an 1989, plizyè chanjman dezyèm revolisyon angle a te pwovoke, sa yo rele « Glorieuse Révolution » an, ki t apral koupe fache ak monachi absoli nan stil Stuart yo pou ranplase l pa yon monachi konstitisyonèl apati ane 1688 yo ann Angletè. Anvan sa, Wa a te fè sa l vle, e lè nou di sa l vle, li pa t ezite gagote epi aji an deyò yon seri prensip etik de baz. Kòm dèyè l te won pandan li t ap pete kare (sa ki raple nou yon prezidan), vye pratik sa yo te vin alamòd: vann teren leta, tabli nouvo prelèvman ladwàn san rezon, fòse moun prete l lajan epi pa respekte angajman l pou l remèt lajan an, sezi/konfikse byen moun an gwo ponyèt, fè dil ak biznismann pou yo ka gen dwa monopòl nan yon sektè. Menm tit noblès yo ak gras wayal la te tounen biznis, ou te ka achte yo depi w gen lajan…

Apre revolisyon an, yo deside koupe fache ak abitid sa yo. Yo te vin deside tout gwo chanjman politik ap bezwen oke palman an anvan yo aplike l (kidonk prè lajan yo, taks yo, eks. te vin pi previzib), yo te eseye rann lajistis endepandan (sa ki te garanti angajman moun, sitou angajman leta a, ap kredib), eks. E se la sa vin enteresan. North ak Weingast montre senp ti chanjman sa yo nan enstitisyon yo t ap pral ogmante kredibilite leta a seryezman parapò ak kapasite l pou l pwoteje pwopriyete prive moun yo. Konsekans, mache kapital yo (kit prive kit piblik) devlope a yon vitès estrawòdinè ansanm ak mache dèt piblik la (to enterè yo degrengole san pa gen enflasyon, finans piblik pi byen jere, e menm gen yon inovasyon nan sektè a: se epòk sa Bank Angletè kreye).

Malerezman, chanjman bridsoukou sa yo ra. Pi souvan, mekanis depandans chimen tou trase yo kapab lòk nou nan yon sèl direksyon epi limite opsyon chanjman ki disponib yo. Tank tan ap pase, se tank enstitisyon ki la deja yo ap pran nanm. Enstitisyon ki te efikas lontan gen dwa vin pa adapte ankò epoutan, malgre sa, pèsonn pa ka chanje yo. Difikilte pou tabli yon bon sistèm kadas ki t ap itil pou devlopman sektè agrikòl la ann Ayiti se petèt yon bon egzanp. Dwa de dwàn pou piyay sou diri enpòte a se yon lòt egzanp. Gen direksyon, yon fwa ou fin pran yo, li difisil pou fè bak. E se youn nan pwoblèm mwen genyen ak apwòch North la, ou gen enpresyon li yon ti jan fatalis. E li pa vrèman ba w zouti pou chanje reyalite a, li jis konstate li difisil pou chanje.

Mwen te di Thomas Lalime sa nan konferans-deba a. M te pataje enkyetid mwen ak li sou posiblite pou apwòch enstitisyonalis la, malgre li itil pou konprann pwoblèm nan, finalman steril lè moman an rive pou rezoud pwoblèm nan. M te mande l èske sa pa fatalis. Li te pwomèt mwen li pa fatalis. North te di menm bagay la nan liv 1990 li a. Petèt. Men, ann atandan, m pa ko wè ki chanjman enstitisyonèl ki, pa maji, pral anpeche nou gen yon Kaporal Ti Lapli nan Gran Ravin k ap entèvni nan mikwo Lajenès pou l rasire nou ke li « pa touye malere », ke nou pa bezwen enkyete nou. Se « règ jwèt » la. Gang yo se pyon nan jwèt yon gouvènman ki bezwen yo pou chita pouvwa l. Men malgre sa, dekourajman pa dekourajman, refleksyon yo dwe rapousuiv.