Archives pour la catégorie Kreyòl

COVID-19: orijin kowonaviris la

Teyori konplo yo sou orijin nouvo kowonaviris ki lakoz COVID-19 la kontinye ap gaye menm jan ak viris la, malgre chaje done syantifik ki kontredi yo.

Youn nan « teyori » sa yo vle fè kwè viris la ta rezilta yon manipilasyon jenetik oswa yon eksperyans ki ta chape soti nan yon laboratwa nan Wuhan, vil chinwa kote epidemi an ta demare nan dat 12 desanm 2019. Alos, sa konn rive deja pou viris chape nan laboratwa al lakoz pwoblèm sante oswa epidemi. Li pa enposib nonplis, si yo pa met plis kontwol sou laboratwa yo pou alavni se aksidan ki fèt nan yon seri laboratwa sofistike ki lakoz pwochen pandemi an (pami laboratwa sa yo, menm genyen ki ap chèche fè viris yo vin pi tchak ou pi rezistan, men se pou amelyore konesans syantifik sou viris yo, sa ki ka itil tout moun). Apre sa, nou rekonèt tou gen anpil bagay nou pa ko konnen sou nouvo kowonaviris la ak orijin li. Men, malgre tout sa, nan ka SARS-COV-2 a (ki se non viris ki lakoz maladi COVID-19 la), literati syantifik sou sijè a montre viris sa gen mak fabrik yon lot kowonaviris nou abitye jwenn nan lanati lakay chovsouri yo e pa gen okenn prèv aktyèlman li se rezilta manipilasyon nan laboratwa.

Chèchè yo jwenn 96% nan sekans jenetik SARS-COV-2 a se menm ak pa yon kowonaviris yo rele RATG13 yo te dekouvri depi anvan nan yon gwòt nan Yunnan, an Chin. Youn nan esplikasyon ki egziste pou ti diferans 4% sa ki separe sekans 2 viris sa yo sigjere yo tou de ka soti nan yon zansèt komen. Epi 4% diferans lan ta rezilta omwen 20 lane evolisyon.

Gen 2 gwo senaryo syantifik yo anvizaje ki ta ka esplike orijin nouvo kowonaviris la. Swa li te gentan tou sou fòm sa depi nan lanati, kidonk tou pare pou rann nou malad depi nou antre an kontak ak li; swa travay adaptasyon an fin fèt anndan kò premye moun ki te enfekte yo. Premye senaryo a enplike alavni viris la ka retounen lakoz yon epidemi ankò, paske li toujou ap flannen nan lanati. Men si se nan kò moun li te vin pran fòm li pran kounye a, chans pou menm kondisyon sa yo repwodui fèb (e sa rasiran). Tout jan, relasyon yo dekouvri ki genyen ant RATG13 ak SARS-COV-2 a endike viris la gen anpil chans pou se nan chovsouri li soti. Men kom ka kote chovsouri transmèt moun viris dirèkteman yo ra oubyen pa egziste, li posib pou chovsouri a te transmèt viris la bay yon lòt bèt ki li menm vin transmèt nou li.

Viris yo konn bezwen yon reseptè pou koke sou selil nou yo pou ann apre yo ka penetre selil sa yo. Pati nan viris la ki responsab travay sa a (yon seri asid amine an patikilye), ann angle li pote non « receptor-binding domain« , oswa domèn fiksasyon reseptè a (DFR). Nan ka SARS-COV-2 a, li al fikse sou yon reseptè nan mambràn selil nou yo ki rele ACE2 (ki se yon anzim, yon tip pwoteyin). Gen anpil ACE2 nan manbràn selil poumon yo, kidonk se yon paradi pou plizyè kowonaviris, espesyalman SARS-COV-2 a. Nan yon premye tan, yo te panse viris RATG13 la, kontrèman ak nouvo kowonaviris la, pa t ka byen fikse sou ACE2 a. Sa te fè yo panse chans pou chovsouri sa yo ta enfekte nou dirèkteman te fèb, paske menm lè RATG13 la ta antre nan kò nou, li te ka pa rive enfekte selil nou yo. Men, yon rechèch pi resan ki pibliye nan Nature montre sa posib, RATG13 la ka fikse sou reseptè ACE2 yo. Kidonk, li toujou posib pou nouvo kowonaviris la nou ta trape l alorijin dirèkteman nan kontak moun ak chovsouri, san pa bezwen gen entèmedyè ant chovsouri a ak moun nan.

Men ipotèz entèmedyè a pwomèt anpil tou. Ta gen anpil chans pou se nan chovsouri yon viris (petèt zansèt RATG13 la) soti epi ale nan yon lòt bèt ki ta jwe wòl entèmedyè. La, viris la ta evolye, nan kwazman ak lòt viris ki sou entèmedyè sa a e ki pi adapte a kò moun. Konsa li ta vin devlope yon domèn fiksasyon reseptè (DFR) ki pi byen koresponn ak ACE2 ki nan kò moun nan.

Youn yon pi bon kandida yo pami entèmedyè posib yo se yon bèt yo rele pangolen, sèl mamifè ki gen ekay, ekay kèk moun fou ap chèche paske yo kwè li bon pou kansè ak pou bann gason. Vrèman vre, gen 2 kowonaviris yo jwenn sou li ki gen yon domèn fiksasyon reseptè ki sanble ak pa viris COVID-19 la, youn nan zòn Guangdong, lòt la nan zòn Guangxi, an Chin. Nan 2 kowonaviris nou jwenn sou pangolen yo, gen youn ki pi adapte pase lòt la pou ta enfekte selil nou yo, se sa yo te jwenn nan Guangdong lan. An gwo, li ta posib pou yon viris kowona lakay chovsouri yo al fè ladesant sou pangolen nan Guangdong yo, kote yo kwaze ak yon lòt kowonaviris ki te deja sou pangolen sa a e ki te gentan bon jan adapte pou fikse sou selil ki nan kò nou yo. Kwazman sa a ta kapab alorijin SARS-COV-2 a.

Komès pangolen ilegal, men li pa enposib pou se nan vann yo an kachèt sou yon mache kote y ap vann bèt sovaj nan Wuhan, an Chin, SARS-COV-19 la vin kòmanse pwopaje nan mitan moun. Kon sa tou, moun ki te an kontak ak bèt sa a kapab pote maladi a an pèsonn nan mache a. Pou jan materyèl jenetik nouvo kowonaviris la sanble lakay premye malad yo, sanble se yon sèl fwa transfè a fèt sot nan bèt ki ta jwe wòl entèmedyè a al nan moun (pou pi bonè zòn oktòb 2019 yo dapre kèk estimasyon). Ki donk, rès transmisyon an se ta nan mitan moun ankò li fèt.

Menm si se apati 2002 yo premye pantan sou kowonaviris ki kapab lakoz maladi grav (tankou epidemi SARS la an 2002 ak epidemi MERS la an 2012), sa fè lontan yo konn egzistans yo, e veterinè yo ap toke konn ak yo lontan akoz maladi yo pwovoke lakay bèt. Epidemi SARS la an 2002 ki t apral lakoz plis pase 700 moun mouri nan monn lan, te pouse anpil rechèch fèt sou kowonaviris yo.

An jeneral, yo klase yo an alfa, bèta, gama ak dèltakowonaviris. De dènye jan kowonaviris yo, ou plis jwenn yo lakay zwazo sovaj. De premye yo (e viris COVID-19 la se youn nan yo, yon bètakowonaviris) ou plis jwenn yo lakay chovsouri (e an jeneral sa pa rann yo malad akoz sistèm iminitè yo adapte pou sa). Yo dekouvri plis pase 200 nouvo kowonaviris lakay chovsouri yo. An 2019, nan yon revi literati syantifik sou kesyon an, de chèchè te gentan predi (e sa te previzib), gen anpil chans pou yon jou kanmèm kanmèm gen yon nouvo kowonaviris ki parèt e ki lakoz yon lòt epidemi. Sa rive vre, e se li n ap viv la.

Chèchè ki ekri atik revi literati nou sot site a, yo soti nan yon ekip anndan Enstiti Viwoloji Wuhan. Yo rele sa yon koyensidans, yon mo teyorisyen konplo pa vle wè.

COVID-19: ti chif Ayiti afiche yo kache yon lòt reyalite, dapre yon pwofesè nan Howard University

Dapre yon konparezon Doktè Serge Madhère fè, kantite ka COVID-19 ki konfime Ayiti a ba se vre, men maladi a penetre epi tiye moun nan popilasyon an a yon nivo ki wo lè nou konpare Ayiti ak lòt peyi nan rejyon an.

Nou p ap bliye jedi 19 mas 2020 sa a, lè yo te konfime 2 premye ka COVID-19 yo ann Ayiti. Nou t ap suiv a ki vitès maladi a t ap pwopaje nan monn lan ak anndan peyi yo, epi finalman nouvèl la te tonbe pou Ayiti tou. Kounye a, apre prèske 2 mwa, Ministè Sante Piblik ak Popilasyon an (MSPP) konfime 310 ka moun ki trape maladi a epi li regrèt lanmò 20 konpatriyòt. Malgre jan chif sa yo tris, yon moun ta kapab baze sou yo pou rete pozitif. Prèske 2 mwa apre maladi atrapan sa fin antre Ayiti, malgre konsiy pou #retelakaynou ak #kanpelwen yo ki pa (ka) respekte, Ayiti gen apenn 310 ka. Gen lòt moun ki di se akoz nou pa fè ase tès. Pwofesè Serge Madhère (Howard University), sou paj Facebook li, rasanble enfòmasyon ki disponib yo pou nou yon fason ki enteresan. Li montre, malgre chif yo parèt ba vre, lè nou sispann gade chif brit yo, reyalite a pa pi yès pase sa.

Premye sa pwofesè a, ki espesyalize nan analiz biyo-estatistik, atire atansyon nou sou li se to mòtalite a ki wo anpil lè nou konpare l ak lòt peyi nan zòn nan. Ki vle di, pousantaj moun maladi a touye pami ka ki konfime yo wo anpil menm si pa gen plis pase 20 moun ki mouri. Vrèman vre, sou chak 100 moun ki trape COVID-19 la Ayiti, gen anviwon 8 ki mouri. To mòtalite sa a (an reyalite, 7,7%) pi wo lontan pase pa Dominikani (3,6%), Kiba, Jamayik, Pòtoriko, rès Karayib la an jeneral e menm Etazini (5,6%). Se Jamayik ki sanble soti ak pi bon chif la (1,8% sèlman).

Men pwofesè a pa rete la, li pouse analiz la pi lwen toujou. Vrèman vre, jan li espike sa, Ayiti pa fè ase tès. Pandan li ap raple plis tès pa vle di plis ka konfime (Repiblik dominikèn fè 40% mwens tès pase Kiba, sa pa anpeche Repiblik dominikèn gen 6.5 fwa plis ka konfime pase Kiba), li souliyen enpòtans pou gouvènman an fè kou l konnen pou teste plis moun. Sa w pa konnen pi gran pase w, kidonk si nou vle gen plis kontwòl sou maladi a, pa gen wout pa bwa, nou bezwen plis enfòmasyon. Men malgre nou manke enfòmasyon akoz yo pa fè ase tès, Madhère itilize chif ki disponib yo yon fason ki enteresan pou li kapab tire kèk rezilta ki mande reflechi. Men kòman li esplike demach li a:

Pi ba a n ap jwenn yon tablo ki rasanble tout rezilta sa yo. Analiz sa yo montre Ayiti nonsèlman pa fè anpil anpil tès men kantite li fè pou chak 100 000 moun nan popilasyon an rizib lè nou konpare l ak lòt peyi nan rejyon an. Sa se youn. Kounye a, lè nou gade kantite ka konfime (2 an mwayèn) sou chak 100 000 moun k ap viv ann Ayiti, se vre, li parèt ba parapò ak lòt peyi yo. Se li ki pi ba pou dayè lè nou konpare ak lòt peyi Serge Madhère foure nan analiz li a. Men bagay la gate lè nou gade to enfeksyon an, sa vle di kantite ka ki konfime sou chak 100 moun yo teste. To Ayiti a se 16,7% e se pa li ki pi ba nan rejyon an, menm si se pa li ki pi wo nonplis nan Karayib la. Kiba (2,5%) ak Jamayik (6,9%) sanble se yo ki pi bon elèv nan klas la.

Menm si Ayiti miyò pase Repiblik dominikèn, malgre nou eseye kontwole efè kantite tès la sou analiz la, analiz Serge Madhère la montre gen pi bon pase nou (Jamayik ak Kiba). Kidonk li pa sifi pou nou kontinye ap di sa miyò ann Ayiti pase Dominakani, li lè pou nou konpare tèt nou ak sila ki jiska prezan jwenn pi bon rezilta yo nan klas la pandan n ap eseye fè plis tès posib.

« Se pou sa yo voye m lekòl, pou m ka aprann franse »:pou ki sa lekòl Ayiti se yon gaspiyaj tan

Jouk nan ane 2000 yo, youn nan bagay ki te plis domine espesyalis edikasyon nan monn lan se pwoblèm al lekòl la. Te gen twòp timoun sou planèt la ki pa t ka al lekòl. Peyi tou patou te pran gwo angajman, fè gwo pwomès, siyen gwo akò pou rekonèt edikasyon pou tout moun se yon minimòm pou devlopman kèlkelanswa peyi a. Vrèmanvre, te gen gwo pwogrè ki te rive fèt nan sans sa a. Pa egzanp, Nasyonzini rapòte an 2014, nan bilan li t ap fè sou Objektif Milenè pou Developman yo, soti 2000 rive 2012 pousantaj timoun ki frekante lekòl primè nan peyi an devlopman yo soti nan 83% monte nan 90%.

Gen anpil defi ki rete pou leve toujou nan kesyon aksè a, nan peyi tankou Ayiti jiska prezan sou chak 100 timoun nan entèval 6 rive 9 lane, gen 21 ki pa ka al lekòl. Menm si sa, mondyalman, ni ann Ayiti tou, pwogrè ki fèt nan zafè pousantaj timoun (ak ti fi) ki gen chans al lekòl se bagay ki ankourajan. Malerezman, prèske nan menm peryòd la espesyalis yo t ap pral reyalize gen yon lòt pwoblèm ki grav menm jan ak pa ale lekòl la: pwoblèm aprantisaj la. Sa yo dekouvri, li pa sifi pou timoun al lekòl oswa ka al lekòl. Timoun ka bouke jwenn lekòl epi yo pa met pye (pwofesè yo tou fò nan bay ratman). Pi tris toujou, yo ka bouke met pye lekòl la, epi yo pa aprann anyen.

Esther Duflo ak Abhijit Banerjee, de « pri Nobel ekonomi » resan resan, te rapòte nan liv Repenser la pauvreté yo a (Repanse povrete) ki te soti an 2011, yon to absanteyism pou timoun yo ki ant 14 ak 50% atravè monn lan. Yo al pi lwen. Yo rapòte rezilta chokan yon ONG ann End ki rele Pratham te jwenn nan sa ki gen pou wè ak sa timoun yo aprann tout bon sou ban lekòl yo. Sou 700 000 elèv Pratham te evalye o aza, 35% nan sa ki te gen ant 7 e 14 an yo pa t menm ka li yon paragraf byen senp, 30% sèlman te ka fè yon senp kalkil aritmetik. Rezilta nan lòt peyi an devlopman prèske ale nan menm sans lan. O Kenya, yon ankèt te revele 27% timoun 5yèm ane primè yo pa t ka li yon paragraf senp ann angle, 23% pa t ka li youn an kiswahili, 30% pa t ka fè yon divizyon byen senp. Nan peyi Pakistan, toujou dapre otè yo, 80% timoun twazyèm ane fondamantal pa t ka li yon paragraf nivo premye ane. Duflo ak Abhijit menm oblije mande tèt yo èske lekòl pa finalman fè timoun yo bliye menm sa yo te konnen deja, tankou konpetans kalkil anpil nan yo ka te devlope lakay nan ede paran yo kenbe boutik fanmi an? Antouka, tout chif sa yo aprann nou yon bagay, mennen koulèv la lekòl se youn, fè l chita se de, fè l aprann se twa.

Kesyon lang nan, mete sou pedagoji ak anviwònman ki pa adapte, vin konplike sitiyasyon an plis toujou, e egzanp Ayiti a montre sa. Anpil travay syantifik ak rekòmandasyon ofisyèl atravè monn lan souliyen enpòtans lang matènèl pou yon bon aprantisaj lekòl. Malerezman, Ayiti, kote pi fò timoun se kreyòl ki lang matènèl yo ak lang yo itilize chak jou nan tout sa y ap fè, lekòl itilize yon lang ki depaman ak reyalite y ap viv la. Nan rapò 2005 Education For All la (Edikasyon pou tout moun), yo te esplike aprann timoun yo nan yon lang yo pa konnen oswa pa metrize, se tankou mande yon moun fè yon travay san w pa ba l zouti pou sa. Imajine w ki dwe klouwe yon klou nan mi ak de men w de pye w, san ni mato ni wòch. Metòd yo itilize Ayiti a, kote kou, egzamen, eksetera ap fèt an franse oswa nan yon melanj pokofonik franse-kreyòl pandan timoun yo se kreyòl yo pale e konprann pi byen, pa fouti efikas. E se pa pawòl an lè. Gen omwen 2 seri rezilta nan rechèch syantifik ki fèt ann Ayiti ki montre fè lekòl an kreyòl t ap bay pi bon rezilta pase fè lekòl an franse (ceteris paribus). Yon premye kategori konsène aprantisaj timoun nan primè. N ap pran 2 rechèch kle ki konpare pèfòmans nan lekti timoun ki aprann an kreyòl ak pa timoun ki aprann an franse. Apre sa, gen rechèch tou ki montre menm pou matyè ak konsèp wo nivo nan matematik oswa nan syans nan nivo segondè, kreyòl la bay pi bon rezilta.

Nan nivo primè, youn nan bèl eksperyans yo rapòte se eksperyans Lekòl Matènwa a. Se yon lekòl nan Lagonav ki pran plezi nan inove pou rezoud yon seri defi – n ap tou pwofite souliyen efò yo fè pou entegre timoun kokobe (andikape). Kòm yo chwazi fè kou yo an kreyòl pou timoun yo, youn nan defi yo te dwe leve se jwenn liv pou timoun yo fè lekti an kreyòl. Ebyen ki solisyon yo jwenn? Yo fè timoun yo ekri pwòp liv yo an kreyòl apati ti istwa timoun yo ankò kreye oswa adapte!

Nan yon atik (ak tou yon rapò pi detaye) li pibliye an 2016, Michel DeGraff, nan MIT, konpare nan lane 2012-2013 pèfòmans timoun Matènwa (premye ak dezyèm ane) ak pa timoun nan 5 lòt lekòl ki nan zòn nan e ki itilize metòd tradisyonèl ki baze sou franse a. Li sèvi ak yon enstriman ki rele Early Grade Reading Assessment (EGRA), ki se yon pwodui anpil spesyalis nan edikasyon itilize pou evalye kapasite lekti, konpreyansyon tèks alekri ak aloral. DeGraff jwenn 2 kategori rezilta. Yon premye kategori montre elèv Lekòl Matènwa yo pi pèfòman, afiche yon skò medyan ki pi wo pase pa elèv ki pa nan Lekòl Matènwa yo, pou yon menm nivo. Nan ane ki vin apre a (2013-2014), apre yo fin eseye menm apwòch Lekòl Matènwa a nan lòt 5 lekòl yo, yo jwenn pèfòmans elèv lekòl sa yo nan lekti vin amelyore (sa ki nòmal) nan pwen pou yo vin pwòch pèfòmans elèv ki nan menm nivo ak yo nan Lekòl Matènwa (sa ki pa t kon sa avan). Kidonk, lekòl ki pa t santre pedagoji yo a sou kreyòl (ak aprantisaj aktif) te nonsèlman an reta nan pèfòmans lekti pa rapò ak Lekòl Matènwa, men apwòch Matènwa a te pèmèt yo ratrape nan reta yo a. Sa ki frapan ankò, Christine Low (ki se youn nan moun ki panse inisyativ Lekòl Matènwa a e ke m te gen plezi rankontre yon fwa) te esplike jan aprantisaj an kreyòl la pa t ditou anpeche elèv yo fè nòt pou franse nan egzamen leta…

Yon ti jan pi pre nou, an 2020 an, gen yon rechèch Guzmán ak kèk kolèg pibliye nan jounal Reading Research Quaterly, ki jwenn rezilta ki ale nan menm san ak pa DeGraff yo, ann Ayiti. Apati yon echantiyon 1189 elèv premye ane o aza (632 nan yo te sèvi kòm gwoup referans pou fè konparezon yo) nan 94 lekòl katolik Gonayiv ak Okap, otè sa yo teste efikasite yon pwogram lekti an kreyòl pou devlope kapasite lekti timoun yo. Gwoup referans lan menm te kontinye nan metòd tradisyonèl la (ki priyorize franse). Yo itilize menm zouti EGRA a pou teste 8 konpetans nan lekti lakay timoun yo (ladan yo genyen kantite lèt pa minit, kantite son pa minit, eks.). Analiz statistik yo fè montre nan fen premye ane a gwoup ki te suiv pwogram lekti an kreyòl la siyifikativman pi pèfòman nan lekti pase gwoup referans lan pou 6 kategori konpetans sou 8 sa yo te teste yo. Nan fen dezyèm ane fondamantal la, menm penpenp lan, te gen yon diferans pozitif e siyifikatif pou 6 nan konpetans lekti yo. Analiz regresyon ki fèt yo montre pwogram an kreyòl la pou bokou , e siyifikativman, nan diferans pèfòmans sa yo.

Yon moun ta ka di se pou timoun piti sèlman sa kenbe. Pou konsèp wo nivo ki gen pou manyen nan klas segondè yo, kreyòl la ka plis yon andikap pase yon avantaj. Se mòd prejije sa yo dayè anpil moun genyen sou kreyòl, yo pa kwè li kapab fè lasyans, pale matematik, devlope konsèp. Poutan se pa sa rechèch yo montre.

Anplis travay ki fèt nan lòt peyi ki montre konsèp yo pi byen pase lè yo anseye yo nan lang matènèl, gen yon tèz doktora Behrmann pibliye an 2018 ki montre klèman avantaj yon ansèyman matematik ak syans an kreyòl nan nivo segondè, soti nan klas 7yèm ane fondamantal rive nan filo. Otè a esplike yo te prezante menm kou a an franse bay yon gwoup an kreyòl epi bay yon lòt gwoup nan chak klas, ni pou matematik ni pou syans. Tout sa fèt nan yon lekòl ki pran fi sèlman nan depatman Lwès la, ak 139 elèv. Chak klas te separe o aza an 2 gwoup. Anvan kou a, gwoup yo te pase yon egzamen an rapò ak konsèp yo pral prezante yo a pou teste kisa yo konnen deja. Rezilta yo montre tou de gwoup yo te demare ak menm nivo konesans, pwen yo te fè nan ti tès demaraj la pa t siyifikativman diferan. Poutan, apre sa, tès yo fè yo sibi nan fen kou a revele elèv ki te suiv kou a an kreyòl yo pi byen konprann kou a e fè plis pwen pase gwoup ki te suiv li an franse a, ni pou matematik ni pou syans (sof nan de ou twa klas, nan chak ka).

Men pati ki pi enteresan nan travay Behrmann nan, se petèt pati kalitatif la. Malgre elèv sa yo konnen e konstate yo pi byen konprann nosyon yo an kreyòl, malgre yo rekonèt se lang sa yo konprann pi byen, se li yo pale lakay yo (e pou anpil nan yo se sèl yo ki ka pale franse lakay yo), yo rete kwè se franse ki ap ba yo plis chans reyisi. Analiz kalitatif la montre tou fonksyònman lekòl la menm, jan pwofesè yo wè e trete tout moun ki eseye pale kreyòl, tout sa yo kontribye nan devalorize lang kreyòl la nan je elèv yo, malgre elèv yo rekonèt si kou yo te fèt an kreyòl yo t ap konprann pi byen.

Menm si m p ap di anyen entèlijan an franse, pale m pale l la gentan fè m pase pou yon moun entèlijan, gen pwofesè ki p ap menm di m ki lè l ye si m adrese yo an kreyòl, m pa menm bezwen imajine kòman sa ye nan nivo inivèsite. » (Yon elèv reto)

Men temwayaj ki petèt pi frapan an, e se li nou site nan tit biyè sa a, se pa yon elèv ki di paran l yo se pou sa menm yo voye l lekòl, pou l aprann franse…

« Se poutèt sa menm yo voye m lekòl, pou m ka aprann franse. » (Yon elèv setyèm ane)

Se kòm si aprann lòt bagay yo te mwens enpòtan pase aprann franse. Petèt nan lekòl Ayiti a, lòt aprantisaj yo pa t janm enpòtan vre. Si yo te enpòtan, yo t ap fèt an kreyòl. Paske jan etid nou te prezante yo ak anpil lòt montre sa, pa gen pi bon lang pase lang manman pou aprantisaj toutbon rive fèt. Lekòl Ayiti pa ka kontinye fè timoun yo gaspiye 13 lane nan lavi yo pou yo ka (mal) aprann pale franse. Yon peyi tèt an wo p ap posib ak modèl lekòl tèt an ba sa a.