Archives pour la catégorie Opinyon

COVID-19: ti chif Ayiti afiche yo kache yon lòt reyalite, dapre yon pwofesè nan Howard University

Dapre yon konparezon Doktè Serge Madhère fè, kantite ka COVID-19 ki konfime Ayiti a ba se vre, men maladi a penetre epi tiye moun nan popilasyon an a yon nivo ki wo lè nou konpare Ayiti ak lòt peyi nan rejyon an.

Nou p ap bliye jedi 19 mas 2020 sa a, lè yo te konfime 2 premye ka COVID-19 yo ann Ayiti. Nou t ap suiv a ki vitès maladi a t ap pwopaje nan monn lan ak anndan peyi yo, epi finalman nouvèl la te tonbe pou Ayiti tou. Kounye a, apre prèske 2 mwa, Ministè Sante Piblik ak Popilasyon an (MSPP) konfime 310 ka moun ki trape maladi a epi li regrèt lanmò 20 konpatriyòt. Malgre jan chif sa yo tris, yon moun ta kapab baze sou yo pou rete pozitif. Prèske 2 mwa apre maladi atrapan sa fin antre Ayiti, malgre konsiy pou #retelakaynou ak #kanpelwen yo ki pa (ka) respekte, Ayiti gen apenn 310 ka. Gen lòt moun ki di se akoz nou pa fè ase tès. Pwofesè Serge Madhère (Howard University), sou paj Facebook li, rasanble enfòmasyon ki disponib yo pou nou yon fason ki enteresan. Li montre, malgre chif yo parèt ba vre, lè nou sispann gade chif brit yo, reyalite a pa pi yès pase sa.

Premye sa pwofesè a, ki espesyalize nan analiz biyo-estatistik, atire atansyon nou sou li se to mòtalite a ki wo anpil lè nou konpare l ak lòt peyi nan zòn nan. Ki vle di, pousantaj moun maladi a touye pami ka ki konfime yo wo anpil menm si pa gen plis pase 20 moun ki mouri. Vrèman vre, sou chak 100 moun ki trape COVID-19 la Ayiti, gen anviwon 8 ki mouri. To mòtalite sa a (an reyalite, 7,7%) pi wo lontan pase pa Dominikani (3,6%), Kiba, Jamayik, Pòtoriko, rès Karayib la an jeneral e menm Etazini (5,6%). Se Jamayik ki sanble soti ak pi bon chif la (1,8% sèlman).

Men pwofesè a pa rete la, li pouse analiz la pi lwen toujou. Vrèman vre, jan li espike sa, Ayiti pa fè ase tès. Pandan li ap raple plis tès pa vle di plis ka konfime (Repiblik dominikèn fè 40% mwens tès pase Kiba, sa pa anpeche Repiblik dominikèn gen 6.5 fwa plis ka konfime pase Kiba), li souliyen enpòtans pou gouvènman an fè kou l konnen pou teste plis moun. Sa w pa konnen pi gran pase w, kidonk si nou vle gen plis kontwòl sou maladi a, pa gen wout pa bwa, nou bezwen plis enfòmasyon. Men malgre nou manke enfòmasyon akoz yo pa fè ase tès, Madhère itilize chif ki disponib yo yon fason ki enteresan pou li kapab tire kèk rezilta ki mande reflechi. Men kòman li esplike demach li a:

Pi ba a n ap jwenn yon tablo ki rasanble tout rezilta sa yo. Analiz sa yo montre Ayiti nonsèlman pa fè anpil anpil tès men kantite li fè pou chak 100 000 moun nan popilasyon an rizib lè nou konpare l ak lòt peyi nan rejyon an. Sa se youn. Kounye a, lè nou gade kantite ka konfime (2 an mwayèn) sou chak 100 000 moun k ap viv ann Ayiti, se vre, li parèt ba parapò ak lòt peyi yo. Se li ki pi ba pou dayè lè nou konpare ak lòt peyi Serge Madhère foure nan analiz li a. Men bagay la gate lè nou gade to enfeksyon an, sa vle di kantite ka ki konfime sou chak 100 moun yo teste. To Ayiti a se 16,7% e se pa li ki pi ba nan rejyon an, menm si se pa li ki pi wo nonplis nan Karayib la. Kiba (2,5%) ak Jamayik (6,9%) sanble se yo ki pi bon elèv nan klas la.

Menm si Ayiti miyò pase Repiblik dominikèn, malgre nou eseye kontwole efè kantite tès la sou analiz la, analiz Serge Madhère la montre gen pi bon pase nou (Jamayik ak Kiba). Kidonk li pa sifi pou nou kontinye ap di sa miyò ann Ayiti pase Dominakani, li lè pou nou konpare tèt nou ak sila ki jiska prezan jwenn pi bon rezilta yo nan klas la pandan n ap eseye fè plis tès posib.

« Se pou sa yo voye m lekòl, pou m ka aprann franse »:pou ki sa lekòl Ayiti se yon gaspiyaj tan

Jouk nan ane 2000 yo, youn nan bagay ki te plis domine espesyalis edikasyon nan monn lan se pwoblèm al lekòl la. Te gen twòp timoun sou planèt la ki pa t ka al lekòl. Peyi tou patou te pran gwo angajman, fè gwo pwomès, siyen gwo akò pou rekonèt edikasyon pou tout moun se yon minimòm pou devlopman kèlkelanswa peyi a. Vrèmanvre, te gen gwo pwogrè ki te rive fèt nan sans sa a. Pa egzanp, Nasyonzini rapòte an 2014, nan bilan li t ap fè sou Objektif Milenè pou Developman yo, soti 2000 rive 2012 pousantaj timoun ki frekante lekòl primè nan peyi an devlopman yo soti nan 83% monte nan 90%.

Gen anpil defi ki rete pou leve toujou nan kesyon aksè a, nan peyi tankou Ayiti jiska prezan sou chak 100 timoun nan entèval 6 rive 9 lane, gen 21 ki pa ka al lekòl. Menm si sa, mondyalman, ni ann Ayiti tou, pwogrè ki fèt nan zafè pousantaj timoun (ak ti fi) ki gen chans al lekòl se bagay ki ankourajan. Malerezman, prèske nan menm peryòd la espesyalis yo t ap pral reyalize gen yon lòt pwoblèm ki grav menm jan ak pa ale lekòl la: pwoblèm aprantisaj la. Sa yo dekouvri, li pa sifi pou timoun al lekòl oswa ka al lekòl. Timoun ka bouke jwenn lekòl epi yo pa met pye (pwofesè yo tou fò nan bay ratman). Pi tris toujou, yo ka bouke met pye lekòl la, epi yo pa aprann anyen.

Esther Duflo ak Abhijit Banerjee, de « pri Nobel ekonomi » resan resan, te rapòte nan liv Repenser la pauvreté yo a (Repanse povrete) ki te soti an 2011, yon to absanteyism pou timoun yo ki ant 14 ak 50% atravè monn lan. Yo al pi lwen. Yo rapòte rezilta chokan yon ONG ann End ki rele Pratham te jwenn nan sa ki gen pou wè ak sa timoun yo aprann tout bon sou ban lekòl yo. Sou 700 000 elèv Pratham te evalye o aza, 35% nan sa ki te gen ant 7 e 14 an yo pa t menm ka li yon paragraf byen senp, 30% sèlman te ka fè yon senp kalkil aritmetik. Rezilta nan lòt peyi an devlopman prèske ale nan menm sans lan. O Kenya, yon ankèt te revele 27% timoun 5yèm ane primè yo pa t ka li yon paragraf senp ann angle, 23% pa t ka li youn an kiswahili, 30% pa t ka fè yon divizyon byen senp. Nan peyi Pakistan, toujou dapre otè yo, 80% timoun twazyèm ane fondamantal pa t ka li yon paragraf nivo premye ane. Duflo ak Abhijit menm oblije mande tèt yo èske lekòl pa finalman fè timoun yo bliye menm sa yo te konnen deja, tankou konpetans kalkil anpil nan yo ka te devlope lakay nan ede paran yo kenbe boutik fanmi an? Antouka, tout chif sa yo aprann nou yon bagay, mennen koulèv la lekòl se youn, fè l chita se de, fè l aprann se twa.

Kesyon lang nan, mete sou pedagoji ak anviwònman ki pa adapte, vin konplike sitiyasyon an plis toujou, e egzanp Ayiti a montre sa. Anpil travay syantifik ak rekòmandasyon ofisyèl atravè monn lan souliyen enpòtans lang matènèl pou yon bon aprantisaj lekòl. Malerezman, Ayiti, kote pi fò timoun se kreyòl ki lang matènèl yo ak lang yo itilize chak jou nan tout sa y ap fè, lekòl itilize yon lang ki depaman ak reyalite y ap viv la. Nan rapò 2005 Education For All la (Edikasyon pou tout moun), yo te esplike aprann timoun yo nan yon lang yo pa konnen oswa pa metrize, se tankou mande yon moun fè yon travay san w pa ba l zouti pou sa. Imajine w ki dwe klouwe yon klou nan mi ak de men w de pye w, san ni mato ni wòch. Metòd yo itilize Ayiti a, kote kou, egzamen, eksetera ap fèt an franse oswa nan yon melanj pokofonik franse-kreyòl pandan timoun yo se kreyòl yo pale e konprann pi byen, pa fouti efikas. E se pa pawòl an lè. Gen omwen 2 seri rezilta nan rechèch syantifik ki fèt ann Ayiti ki montre fè lekòl an kreyòl t ap bay pi bon rezilta pase fè lekòl an franse (ceteris paribus). Yon premye kategori konsène aprantisaj timoun nan primè. N ap pran 2 rechèch kle ki konpare pèfòmans nan lekti timoun ki aprann an kreyòl ak pa timoun ki aprann an franse. Apre sa, gen rechèch tou ki montre menm pou matyè ak konsèp wo nivo nan matematik oswa nan syans nan nivo segondè, kreyòl la bay pi bon rezilta.

Nan nivo primè, youn nan bèl eksperyans yo rapòte se eksperyans Lekòl Matènwa a. Se yon lekòl nan Lagonav ki pran plezi nan inove pou rezoud yon seri defi – n ap tou pwofite souliyen efò yo fè pou entegre timoun kokobe (andikape). Kòm yo chwazi fè kou yo an kreyòl pou timoun yo, youn nan defi yo te dwe leve se jwenn liv pou timoun yo fè lekti an kreyòl. Ebyen ki solisyon yo jwenn? Yo fè timoun yo ekri pwòp liv yo an kreyòl apati ti istwa timoun yo ankò kreye oswa adapte!

Nan yon atik (ak tou yon rapò pi detaye) li pibliye an 2016, Michel DeGraff, nan MIT, konpare nan lane 2012-2013 pèfòmans timoun Matènwa (premye ak dezyèm ane) ak pa timoun nan 5 lòt lekòl ki nan zòn nan e ki itilize metòd tradisyonèl ki baze sou franse a. Li sèvi ak yon enstriman ki rele Early Grade Reading Assessment (EGRA), ki se yon pwodui anpil spesyalis nan edikasyon itilize pou evalye kapasite lekti, konpreyansyon tèks alekri ak aloral. DeGraff jwenn 2 kategori rezilta. Yon premye kategori montre elèv Lekòl Matènwa yo pi pèfòman, afiche yon skò medyan ki pi wo pase pa elèv ki pa nan Lekòl Matènwa yo, pou yon menm nivo. Nan ane ki vin apre a (2013-2014), apre yo fin eseye menm apwòch Lekòl Matènwa a nan lòt 5 lekòl yo, yo jwenn pèfòmans elèv lekòl sa yo nan lekti vin amelyore (sa ki nòmal) nan pwen pou yo vin pwòch pèfòmans elèv ki nan menm nivo ak yo nan Lekòl Matènwa (sa ki pa t kon sa avan). Kidonk, lekòl ki pa t santre pedagoji yo a sou kreyòl (ak aprantisaj aktif) te nonsèlman an reta nan pèfòmans lekti pa rapò ak Lekòl Matènwa, men apwòch Matènwa a te pèmèt yo ratrape nan reta yo a. Sa ki frapan ankò, Christine Low (ki se youn nan moun ki panse inisyativ Lekòl Matènwa a e ke m te gen plezi rankontre yon fwa) te esplike jan aprantisaj an kreyòl la pa t ditou anpeche elèv yo fè nòt pou franse nan egzamen leta…

Yon ti jan pi pre nou, an 2020 an, gen yon rechèch Guzmán ak kèk kolèg pibliye nan jounal Reading Research Quaterly, ki jwenn rezilta ki ale nan menm san ak pa DeGraff yo, ann Ayiti. Apati yon echantiyon 1189 elèv premye ane o aza (632 nan yo te sèvi kòm gwoup referans pou fè konparezon yo) nan 94 lekòl katolik Gonayiv ak Okap, otè sa yo teste efikasite yon pwogram lekti an kreyòl pou devlope kapasite lekti timoun yo. Gwoup referans lan menm te kontinye nan metòd tradisyonèl la (ki priyorize franse). Yo itilize menm zouti EGRA a pou teste 8 konpetans nan lekti lakay timoun yo (ladan yo genyen kantite lèt pa minit, kantite son pa minit, eks.). Analiz statistik yo fè montre nan fen premye ane a gwoup ki te suiv pwogram lekti an kreyòl la siyifikativman pi pèfòman nan lekti pase gwoup referans lan pou 6 kategori konpetans sou 8 sa yo te teste yo. Nan fen dezyèm ane fondamantal la, menm penpenp lan, te gen yon diferans pozitif e siyifikatif pou 6 nan konpetans lekti yo. Analiz regresyon ki fèt yo montre pwogram an kreyòl la pou bokou , e siyifikativman, nan diferans pèfòmans sa yo.

Yon moun ta ka di se pou timoun piti sèlman sa kenbe. Pou konsèp wo nivo ki gen pou manyen nan klas segondè yo, kreyòl la ka plis yon andikap pase yon avantaj. Se mòd prejije sa yo dayè anpil moun genyen sou kreyòl, yo pa kwè li kapab fè lasyans, pale matematik, devlope konsèp. Poutan se pa sa rechèch yo montre.

Anplis travay ki fèt nan lòt peyi ki montre konsèp yo pi byen pase lè yo anseye yo nan lang matènèl, gen yon tèz doktora Behrmann pibliye an 2018 ki montre klèman avantaj yon ansèyman matematik ak syans an kreyòl nan nivo segondè, soti nan klas 7yèm ane fondamantal rive nan filo. Otè a esplike yo te prezante menm kou a an franse bay yon gwoup an kreyòl epi bay yon lòt gwoup nan chak klas, ni pou matematik ni pou syans. Tout sa fèt nan yon lekòl ki pran fi sèlman nan depatman Lwès la, ak 139 elèv. Chak klas te separe o aza an 2 gwoup. Anvan kou a, gwoup yo te pase yon egzamen an rapò ak konsèp yo pral prezante yo a pou teste kisa yo konnen deja. Rezilta yo montre tou de gwoup yo te demare ak menm nivo konesans, pwen yo te fè nan ti tès demaraj la pa t siyifikativman diferan. Poutan, apre sa, tès yo fè yo sibi nan fen kou a revele elèv ki te suiv kou a an kreyòl yo pi byen konprann kou a e fè plis pwen pase gwoup ki te suiv li an franse a, ni pou matematik ni pou syans (sof nan de ou twa klas, nan chak ka).

Men pati ki pi enteresan nan travay Behrmann nan, se petèt pati kalitatif la. Malgre elèv sa yo konnen e konstate yo pi byen konprann nosyon yo an kreyòl, malgre yo rekonèt se lang sa yo konprann pi byen, se li yo pale lakay yo (e pou anpil nan yo se sèl yo ki ka pale franse lakay yo), yo rete kwè se franse ki ap ba yo plis chans reyisi. Analiz kalitatif la montre tou fonksyònman lekòl la menm, jan pwofesè yo wè e trete tout moun ki eseye pale kreyòl, tout sa yo kontribye nan devalorize lang kreyòl la nan je elèv yo, malgre elèv yo rekonèt si kou yo te fèt an kreyòl yo t ap konprann pi byen.

Menm si m p ap di anyen entèlijan an franse, pale m pale l la gentan fè m pase pou yon moun entèlijan, gen pwofesè ki p ap menm di m ki lè l ye si m adrese yo an kreyòl, m pa menm bezwen imajine kòman sa ye nan nivo inivèsite. » (Yon elèv reto)

Men temwayaj ki petèt pi frapan an, e se li nou site nan tit biyè sa a, se pa yon elèv ki di paran l yo se pou sa menm yo voye l lekòl, pou l aprann franse…

« Se poutèt sa menm yo voye m lekòl, pou m ka aprann franse. » (Yon elèv setyèm ane)

Se kòm si aprann lòt bagay yo te mwens enpòtan pase aprann franse. Petèt nan lekòl Ayiti a, lòt aprantisaj yo pa t janm enpòtan vre. Si yo te enpòtan, yo t ap fèt an kreyòl. Paske jan etid nou te prezante yo ak anpil lòt montre sa, pa gen pi bon lang pase lang manman pou aprantisaj toutbon rive fèt. Lekòl Ayiti pa ka kontinye fè timoun yo gaspiye 13 lane nan lavi yo pou yo ka (mal) aprann pale franse. Yon peyi tèt an wo p ap posib ak modèl lekòl tèt an ba sa a.

COVID-19: Yon siy gri?

Nan ti liv M ap li ak kè kontan #3 a, te gen yon istwa ki te rele « Fè wè pa dire ». Ladan, yon nèg ki te konn gade bèt deside òganize yon kanbiz pou zanmi li yo, e li tou pwofite envite tout bèt lakay li vin nan fèt la. Tout bèt yo, an bon entèlijan, te refize envitasyon an, sof kòmè kodenn. Nou tout konnen kòman istwa a te fini, ak « kòmè kodenn ki defile de pye an lè sou tab » la. Istwa a fè kòmè kodenn pase pou egare, kòm si se sèl li ki pou ta gen yon konpòtman konsa. Epoutan, si sa t ap pase toutbon, gen anpil chans pou pifò nan bèt yo ta aksepte envitasyon an. Si moun k ap gade yo a te konn byen trete yo, ba yo manje, pa t gen okenn rezon pou yo te panse moun sa t apral fè yo mal oswa anvi manje yo brid sou kou, soti jodi rive demen. An reyalite, moman kote gadyen an deside chanje konpòtman an, nan inivè bèt yo, li pa yon bagay ou ka prevwa. Se rete y ap rete, san rezon, yo wè van an vire.

Nan yon liv ki pote tit Black Swan: The impact of the highly improbable, Nassim Nicholas Taleb (ki pran plezi nan kritite ekonomis yo) te analize yon seri fenomèn li dekri kòm « Black Swan » (oswa Siy Nwa). Sa ki pase, zwazo yo rele siy lan, nan peyi Nò planèt la yo gen tandans gen plimay blan, men sa ki nan pati Sid yo gen tandans gen yon koulè blan melanje ak nwa oswa menm 100% nwa nan ka peyi Ostrali (Cygnus atratus). Kidonk pou anpil Ewopeyen, pandan lontan, ki di siy te di koulè blan. Taleb itilize imaj chokan siy nwa a (pou yon moun ki konn blan yo sèlman) pou montre efè sa fè lè nou pantan sou yon bagay kosmoloji nou an pa t pèmèt nou imajine. Twa karakteristik gwo evènman Taleb rele « siy nwa » yo se: 1) yo parèt prèske enposib (e evènman pase yo pa vrèman ka pèmèt ou prevwa l) 2) lè yo resi rive, yo gen gwo enpak (sou mantalite yo, sou reyalite a menm-ekonomi an, fason nou fonksyone, eks.) 3) malgre yo te prèske enposib pou prevwa, anpil moun pral chèche jwenn yon esplikasyon pou yo k ap fè yo parèt nòmal, previzib, lojik.

Nimewo 3 a ta sanble se rezilta 2 tandans natirèl nou genyen. Yon bò, genyen byè konfimasyon an ki pouse nou seleksyone nan rechèch n ap fè sa ki koresponn ak kwayans oswa konesans nou gen deja. Lè konsa nou gen tandans ekate yon seri evènman, kòz, ak faktè ki te ka pwodui menm rezilta n ap chèche esplike yo. Lòt tandans natirèl la, se bezwen nou toujou santi pou nou bay bagay yo sans. Nou renmen kreye diskou lè bagay yo fin pase, bati istwa (« narrative fallacy ») ki souvan lineyè alòske reyalite a konn plis sanble ak yon madjigridji oswa yon melanj chans, malchans, ak chimen tou trase. Istwa yo souvan pi klè, pi lojik nan liv istwa yo pase lè n ap viv yo layv.

Sa pa vle di sa Nathan Watchel rele yon « istwa regresif » la li pa itil anyen non. Okontrè, yon istwa kote se leprezan an ki ap ede nou konprann lepase kapab gen tout sans li kòm metòd, jan rechèch solid otè tankou Karl Marx oswa Philippe Descola montre sa. Sa pa vle di nonplis travay prediksyon an enposib, e nou konnen ekonomis yo renmen sa. Sa pito raple nou jan sa riskan pou nou ap predi lavni sou baz sa ki pase sèlman apati jan nou viv li alèkile, san nou pa kite okenn plas pou sa nou konnen nou pa konnen yo.

Sa gen kèk jou m t ap pale ak yon pwofesè sou pandemi COVID-19 la. Li se yon spesyalis nan ekonomi konpòtman. M t ap di l jan pil esplikasyon rasyonèl y ap devlope nan medya yo ak obsesyon pou tabli seri etap lineyè ki ta mennen nan pandemi an fè m panse a teyori siy nwa a. Li te di m wi, se yon ka klasik. Apre sa, m vin tonbe sou tèks sou nèt la k ap debat si COVID-19 se yon siy nwa oswa yon siy blan, pafwa san bay twòp agiman. Men annapre, m vin ap mande tèt mwen si nou pa annafè ak sa m te ka rele yon siy gri pito (an pasan, sa egziste vre, se pitit siy nwa yo ki konsa) oswa yon siy blan ki gen kou nwa.

Se vre, jan anpil spesyalis montre sa e sou baz istwa limanite ak sou baz dènye pandemi yo, nou te konnen sa t ap finalman rive yon jou oswa yon lòt. Anpil spesyalis tou te alète sou mank preparasyon monn lan pou yon pandemi konsa. Menm gen yon endèks, Global Health Security Index, ki egziste e ki chak ane klase peyi yo an fonksyon nivo preparasyon sistèm sante yo a fas ak gwo tonton defi sa yo. Endèks sa a te gentan montre aklè nivo vilnerablite kèk peyi. An menm tan, pa gen moun, menm ekspè yo, ki te konnen sa t apral pase kounye a. Katastwòf yo tankou devwa d mezon pou elèv k ap kalblennde, yo toujou panse y a gentan, se pa pou demen, jiskaske demen rive sou yo. An reyalite, katastwòf yo pi mal, nou pa menm konn ki lè y ap rive e malgre sa nou lage nan fè vagnè.

Evènman siy nwa yo ka difisil pou prevwa, men nou ka aprann jere yo pi byen lè yo parèt tèt yo, pa gen dout sou sa. Yo pa toujou negatif nonplis, menm Entènèt Taleb konsidere li kòm yon siy nwa. Asimov se yon otè syans fiksyon m renmen anpil. Malgre pouvwa imajinasyon l, m pa sonje li te janm rive devine nan woman l yo posiblite pou ta gen entènèt e pou n ap sèvi avè l jan n ap fè l jounen jodi a.

Siy nwa yo ka enprevizib, men siy gri m te pale pi wo a gen yon avantaj li ofri nou ki ka pèmèt nou pi fasil met men sou li: li previzib, nou sèlman pa konnen ki lè ak kòman l ap parèt. Pandemi aktyèl la se petèt yon bon egzanp. Men chanjman klimatik yo ta ka antre ladan tou. Malgre egzistans senaryo ki sofistike, nou pa ko janm ka konnen vrèman kòman lavni ap ye. Nou pa pare pou senaryo katastwòf yo dekri nan liv tankou The Uninhabitable Earth la. Peyi yo dwe nonsèlman fè tout sa yo kapab pou sa pa dejenere, men tou kòmanse depi kounye a, adapte a avni sa ki gen anpil chans pou rive a si nou pa rele sou kò nou.