Archives pour la catégorie Sante

JODI PA DEMEN

Chak fwa yon lòt ane kòmanse, chak premye janvye, gen yon seri moun ki fè yon lis pwojè men longè pou yo fè pandan ane a. Chak fwa yon siklòn pase, ou tande moun ki ap sèmante di sa pa ka kontinye konsa, fòk nou pare nou pou lòt siklòn yo si se pa sa achak fwa yon pil moun ap viktim ankò. Pifò moun konsyan fè spò bon pou lasante, men se ra moun ki fè li e ki pèsevere ladan. Sa k komik lan, menm nou menm sa ki pa renmen fè spò a, nou konn pito al jwe foutbòl sou katye a alòske nou gen yon pil leson pou nou etidye.

Li klè, gen yon seri bagay, malgre nou konnen yo ap bon pou nou pi devan, nou pito pa fè yo. Menm jan an tou, gen yon seri bagay malgre nou konnen yo p ap bon pou nou pi devan, nou reziyen nou nou fè yo kanmèm (tankou fimen, fè bagay san nou pa pwoteje tèt nou, sote jou nan yon tretman doktè preski nou, elatriye). Kòman nou ka analize konpòtman vagnè sa a e ki konsekans li genyen?

Se la gen youn nan mizik Rockfam yo, Jodi a pa demen, ki ka ede nou. Gras ak li, nou jwenn yon fason pratik pou nou di « incohérence temporelle » an kreyòl! Fenomèn « jodi pa demen » sa enterese ekonomis, sikològ ak politològ anpil! E li gen gwo konsekans nan domèn lasante, sou kapasite malere genyen pou yo sere lajan (fè ekonomi), sou kòman malere pwoteje tèt yo devan kèk risk, tankou risk siklòn oswa tranbleman tè. Li gen konsekans tou sou efikasite politik gouvènman yo ap mennen.

Jodi pa demen (Rockfam)

Gen yon eksperyans yon ekonomis, yon sikològ ak yon spesyalis nan sèvo moun te fè nan laboratwa nan lane 2004, kote yo te teste kòman moun reyaji lè yo mande yo chwazi ant pran yon kado kounye a oswa pran li demen. Egzanp, yo mande moun nan ki sa li pi pito ant:

  1. aksepte 20 dola ameriken jodia, lapoula
  2. oubyen 30 dola ameriken apre 1 semèn

Yo mande moun yo tou ki sa yo pito nan 2 chwa sa yo :

  1. aksepte 20 dola nan 2 semèn
  2. aksepte 30 dola nan 3 semèn.

Sa ki enteresan nan rezilta eksperyans sa, lè yo suiv fonksyònman sèvo moun yo nan moman yo ap deside a yo remake « zizye » yo bat sèlman lè yo gen pou yo chwazi ant yon lajan kounye a, lapoula e yon lajan pita, tankou nan egzanp pi wo yo. Se sèl sa ki rive fè zòn nan sèvo a ki rele « sistèm lenbik » la aktive.

Sa vle di nou bay bagay ki ap pase kounye a plis enpòtans pase sa ki ap pase annapre yo. Nou sonje ti diskisyon nou te genyen nan pòdkas la, lè nou t ap pale de Dous pou dous la, sou jan sèvo nou ka viktim yon seri flay lojik? Ebyen, sa se youn, paske pa gen okenn rezon « lojik » (nan sans rasyonalite ekonomik la) pou prezan an peze pi lou pase fiti a nan desizyon n ap pran yo. Pou yon diskisyon an pwofondè sou fenomèn sa, nou kapab konsilte atik syantifik sa a tou: Beyond Homo economicus, se Herbert Gintis ki pibliye l an 2000 nan revi Ecological economics lan.

Fenomèn « jodi pa demen » sa, ki fè yon rezilta nou ap jwenn jodi a (kit li bon kit li pa bon) pi enpòtan pou nou pase menm rezilta sa si nou ta jwenn li annapre a, sanble se yon bagay ki pran rasin li anndan sèvo nou menm : se konsa nou ye.

Men kèk move konsekans lojik « jodi pa demen » nou sot prezante a genyen nan zafè sante piblik (men ou jwenn li nan prèske tout domèn an reyalite). Akoz lojik sa a :

• Anpil moun fimen kanmèm pou yo ka jwenn yon plezi kounye a alòske sa ka gen gwo konsekans pi devan ki, objektivman, depase kantite plezi sa ka ofri ou kounye a. Nan ekonomi, yo rele pwodui sa yo « byen tantasyon », sa vle di yon kategori byen ki atire nou pou kounye a alòske lè nou reflechi a konsekans yo pi devan sa pa atire nou ditou, men malgre sa nou konsome yo kanmèm. Gen otè, tankou Musgrave, ki te pwopoze pou takse pwodui sa yo pi wo pou dekouraje konsomatè a konsome yo. Se vre sa ka parèt patènalis, men se vre tou sèvo nou ka twonpe nou.

• Anpil paran fè parès pa mennen pitit yo pran vaksen alè, malgre tout ankourajman gouvènman yo bay. Vrèmanvre, rezilta vaksen an se jis ANNAPRE moun nan ap jwenn li alòske deplasman an ak lajan li ap depanse pou li mennen timoun nan al pran vaksen an se koze kounye a. Li klè se pa sèl lojik « jodi pa demen » an ki lakoz a atitid anti-vaksen sa a. Nan liv ti komik (BD) Crédulité et Rumeurs la, yo raple nou gen nenpòt 150 byè ki anpechè sèvo nou fonksyone byen nan sitiyasyon ki mande pou nou fè lojik. Liv sa byen detaye tou kèk flay lojik ki ka fè yon moun vin kwè nan teyori konplo sou vaksen yo.

Résultat d’images pour crédulité et rumeurs

•Anpil moun pran gwo risk nan fè bagay san yo pa pwoteje tèt yo pou yon ti moman plezi alòske sa ka gen gwo konsekans pi devan

•Anpil moun fè neglijans nan pran medikaman, anpil moun depi yo kòmanse gen yon alemye fè neglijans nan fason y ap suiv tretman yo menmsi yo eksplike yo jan sa enpòtan pou yo suiv li jiskobou

•Anpil moun bat nay oswa dòmi ta, jwe mizik fò nan zòrèy yo, bwè alkòl pou sou alòske yo konnen sa pa bon pou sante yo

Èske gen kèk lòt ekzanp ou ka site?

Ki remèd pwoblèm sa a? Yon solisyon nou ka gentan wè, se rann aksyon ou swete moun nan fè a fasil pou moun nan poze, pou li pa bezwen fè twòp efò: egzanp, al pran vaksen pa ta dwe yon bigdil, moustikè pa ta dwe ra, kapòt ta dwe fasil pou jwenn.

Malerezman, menm lè solisyon an fasil pou jwenn, moun yo konn kontinye fè neglijans. Yon lòt solisyon ki al pi lwen toujou ekonomis yo pwopoze pou kontrekare konpòtman sa yo, lè sa posib, se tou fòse moun nan poze aksyon ou vle li fè a yon fason pou se desizyon PA FÈ aksyon an ki mande li plis efò. Egzanp, fè oswa ankouraje tout antrepriz ki konsène ajoute yòd (ki bon pou gwat, « maladi gwo kou ») nan sèl yo ap vann yo. Konsa, si yon moun PA TA VLE yòd nan sèl li (pou yon rezon oswa yon lòt nou pa konnen), li ap oblije fè yon efò anplis pou li jwenn sèl ki san yòd e efò sa ka tou dekouraje li kontinye chèche.

Youn nan pwoblèm apwòch sa poze solisyon tou pare sa a genyen, menm si se pou byen moun yo leta ta mete règ sa yo, li parèt timounizan. Se tankou moun yo se ti bebe ki pa ka pran bon desizyon poukont yo si w pran tan ou esplike yo.

Apwòch sa te ka soulve kèk kesyon tou an rapò ak libète. Men m ap raple moun yo toujou lib kanmèm (sofke sa ap mande yo yon efò pou yo poze « move » aksyon an). Epitou, anpil moun ap dakò sa vo lapèn paske vrèmanvre moun yo pa toujou fè pi bon chwa yo.

Antouka, mwen swete ou menm ki fin li atik sa, alavni, ou ap toujou sonje, si ou pat konn fè sa deja, mande tèt ou ‘si sa vo lapèn pou mwen fè yon bagay kounye a alòske pi devan li pral ban mwen pwoblèm, oswa si sa vo lapèn pou mwen pa fè yon bagay ki ap bon pou mwen pi devan poutèt kounye a li ap fè m mal. Pa gen bon repons ni move repons, chak moun mennen bak lavi yo jan yo pito. Men omwen, lè ou konsyan egzistans lojik « jodi pa demen » an jan li ka enfliyanse w, petèt sa ap ede w pran pi bon desizyon.

COVID-19: orijin kowonaviris la

Teyori konplo yo sou orijin nouvo kowonaviris ki lakoz COVID-19 la kontinye ap gaye menm jan ak viris la, malgre chaje done syantifik ki kontredi yo.

Youn nan « teyori » sa yo vle fè kwè viris la ta rezilta yon manipilasyon jenetik oswa yon eksperyans ki ta chape soti nan yon laboratwa nan Wuhan, vil chinwa kote epidemi an ta demare nan dat 12 desanm 2019. Alos, sa konn rive deja pou viris chape nan laboratwa al lakoz pwoblèm sante oswa epidemi. Li pa enposib nonplis, si yo pa met plis kontwol sou laboratwa yo pou alavni se aksidan ki fèt nan yon seri laboratwa sofistike ki lakoz pwochen pandemi an (pami laboratwa sa yo, menm genyen ki ap chèche fè viris yo vin pi tchak ou pi rezistan, men se pou amelyore konesans syantifik sou viris yo, sa ki ka itil tout moun). Apre sa, nou rekonèt tou gen anpil bagay nou pa ko konnen sou nouvo kowonaviris la ak orijin li. Men, malgre tout sa, nan ka SARS-COV-2 a (ki se non viris ki lakoz maladi COVID-19 la), literati syantifik sou sijè a montre viris sa gen mak fabrik yon lot kowonaviris nou abitye jwenn nan lanati lakay chovsouri yo e pa gen okenn prèv aktyèlman li se rezilta manipilasyon nan laboratwa.

Chèchè yo jwenn 96% nan sekans jenetik SARS-COV-2 a se menm ak pa yon kowonaviris yo rele RATG13 yo te dekouvri depi anvan nan yon gwòt nan Yunnan, an Chin. Youn nan esplikasyon ki egziste pou ti diferans 4% sa ki separe sekans 2 viris sa yo sigjere yo tou de ka soti nan yon zansèt komen. Epi 4% diferans lan ta rezilta omwen 20 lane evolisyon.

Gen 2 gwo senaryo syantifik yo anvizaje ki ta ka esplike orijin nouvo kowonaviris la. Swa li te gentan tou sou fòm sa depi nan lanati, kidonk tou pare pou rann nou malad depi nou antre an kontak ak li; swa travay adaptasyon an fin fèt anndan kò premye moun ki te enfekte yo. Premye senaryo a enplike alavni viris la ka retounen lakoz yon epidemi ankò, paske li toujou ap flannen nan lanati. Men si se nan kò moun li te vin pran fòm li pran kounye a, chans pou menm kondisyon sa yo repwodui fèb (e sa rasiran). Tout jan, relasyon yo dekouvri ki genyen ant RATG13 ak SARS-COV-2 a endike viris la gen anpil chans pou se nan chovsouri li soti. Men kom ka kote chovsouri transmèt moun viris dirèkteman yo ra oubyen pa egziste, li posib pou chovsouri a te transmèt viris la bay yon lòt bèt ki li menm vin transmèt nou li.

Viris yo konn bezwen yon reseptè pou koke sou selil nou yo pou ann apre yo ka penetre selil sa yo. Pati nan viris la ki responsab travay sa a (yon seri asid amine an patikilye), ann angle li pote non « receptor-binding domain« , oswa domèn fiksasyon reseptè a (DFR). Nan ka SARS-COV-2 a, li al fikse sou yon reseptè nan mambràn selil nou yo ki rele ACE2 (ki se yon anzim, yon tip pwoteyin). Gen anpil ACE2 nan manbràn selil poumon yo, kidonk se yon paradi pou plizyè kowonaviris, espesyalman SARS-COV-2 a. Nan yon premye tan, yo te panse viris RATG13 la, kontrèman ak nouvo kowonaviris la, pa t ka byen fikse sou ACE2 a. Sa te fè yo panse chans pou chovsouri sa yo ta enfekte nou dirèkteman te fèb, paske menm lè RATG13 la ta antre nan kò nou, li te ka pa rive enfekte selil nou yo. Men, yon rechèch pi resan ki pibliye nan Nature montre sa posib, RATG13 la ka fikse sou reseptè ACE2 yo. Kidonk, li toujou posib pou nouvo kowonaviris la nou ta trape l alorijin dirèkteman nan kontak moun ak chovsouri, san pa bezwen gen entèmedyè ant chovsouri a ak moun nan.

Men ipotèz entèmedyè a pwomèt anpil tou. Ta gen anpil chans pou se nan chovsouri yon viris (petèt zansèt RATG13 la) soti epi ale nan yon lòt bèt ki ta jwe wòl entèmedyè. La, viris la ta evolye, nan kwazman ak lòt viris ki sou entèmedyè sa a e ki pi adapte a kò moun. Konsa li ta vin devlope yon domèn fiksasyon reseptè (DFR) ki pi byen koresponn ak ACE2 ki nan kò moun nan.

Youn yon pi bon kandida yo pami entèmedyè posib yo se yon bèt yo rele pangolen, sèl mamifè ki gen ekay, ekay kèk moun fou ap chèche paske yo kwè li bon pou kansè ak pou bann gason. Vrèman vre, gen 2 kowonaviris yo jwenn sou li ki gen yon domèn fiksasyon reseptè ki sanble ak pa viris COVID-19 la, youn nan zòn Guangdong, lòt la nan zòn Guangxi, an Chin. Nan 2 kowonaviris nou jwenn sou pangolen yo, gen youn ki pi adapte pase lòt la pou ta enfekte selil nou yo, se sa yo te jwenn nan Guangdong lan. An gwo, li ta posib pou yon viris kowona lakay chovsouri yo al fè ladesant sou pangolen nan Guangdong yo, kote yo kwaze ak yon lòt kowonaviris ki te deja sou pangolen sa a e ki te gentan bon jan adapte pou fikse sou selil ki nan kò nou yo. Kwazman sa a ta kapab alorijin SARS-COV-2 a.

Komès pangolen ilegal, men li pa enposib pou se nan vann yo an kachèt sou yon mache kote y ap vann bèt sovaj nan Wuhan, an Chin, SARS-COV-19 la vin kòmanse pwopaje nan mitan moun. Kon sa tou, moun ki te an kontak ak bèt sa a kapab pote maladi a an pèsonn nan mache a. Pou jan materyèl jenetik nouvo kowonaviris la sanble lakay premye malad yo, sanble se yon sèl fwa transfè a fèt sot nan bèt ki ta jwe wòl entèmedyè a al nan moun (pou pi bonè zòn oktòb 2019 yo dapre kèk estimasyon). Ki donk, rès transmisyon an se ta nan mitan moun ankò li fèt.

Menm si se apati 2002 yo premye pantan sou kowonaviris ki kapab lakoz maladi grav (tankou epidemi SARS la an 2002 ak epidemi MERS la an 2012), sa fè lontan yo konn egzistans yo, e veterinè yo ap toke konn ak yo lontan akoz maladi yo pwovoke lakay bèt. Epidemi SARS la an 2002 ki t apral lakoz plis pase 700 moun mouri nan monn lan, te pouse anpil rechèch fèt sou kowonaviris yo.

An jeneral, yo klase yo an alfa, bèta, gama ak dèltakowonaviris. De dènye jan kowonaviris yo, ou plis jwenn yo lakay zwazo sovaj. De premye yo (e viris COVID-19 la se youn nan yo, yon bètakowonaviris) ou plis jwenn yo lakay chovsouri (e an jeneral sa pa rann yo malad akoz sistèm iminitè yo adapte pou sa). Yo dekouvri plis pase 200 nouvo kowonaviris lakay chovsouri yo. An 2019, nan yon revi literati syantifik sou kesyon an, de chèchè te gentan predi (e sa te previzib), gen anpil chans pou yon jou kanmèm kanmèm gen yon nouvo kowonaviris ki parèt e ki lakoz yon lòt epidemi. Sa rive vre, e se li n ap viv la.

Chèchè ki ekri atik revi literati nou sot site a, yo soti nan yon ekip anndan Enstiti Viwoloji Wuhan. Yo rele sa yon koyensidans, yon mo teyorisyen konplo pa vle wè.

COVID-19: ti chif Ayiti afiche yo kache yon lòt reyalite, dapre yon pwofesè nan Howard University

Dapre yon konparezon Doktè Serge Madhère fè, kantite ka COVID-19 ki konfime Ayiti a ba se vre, men maladi a penetre epi tiye moun nan popilasyon an a yon nivo ki wo lè nou konpare Ayiti ak lòt peyi nan rejyon an.

Nou p ap bliye jedi 19 mas 2020 sa a, lè yo te konfime 2 premye ka COVID-19 yo ann Ayiti. Nou t ap suiv a ki vitès maladi a t ap pwopaje nan monn lan ak anndan peyi yo, epi finalman nouvèl la te tonbe pou Ayiti tou. Kounye a, apre prèske 2 mwa, Ministè Sante Piblik ak Popilasyon an (MSPP) konfime 310 ka moun ki trape maladi a epi li regrèt lanmò 20 konpatriyòt. Malgre jan chif sa yo tris, yon moun ta kapab baze sou yo pou rete pozitif. Prèske 2 mwa apre maladi atrapan sa fin antre Ayiti, malgre konsiy pou #retelakaynou ak #kanpelwen yo ki pa (ka) respekte, Ayiti gen apenn 310 ka. Gen lòt moun ki di se akoz nou pa fè ase tès. Pwofesè Serge Madhère (Howard University), sou paj Facebook li, rasanble enfòmasyon ki disponib yo pou nou yon fason ki enteresan. Li montre, malgre chif yo parèt ba vre, lè nou sispann gade chif brit yo, reyalite a pa pi yès pase sa.

Premye sa pwofesè a, ki espesyalize nan analiz biyo-estatistik, atire atansyon nou sou li se to mòtalite a ki wo anpil lè nou konpare l ak lòt peyi nan zòn nan. Ki vle di, pousantaj moun maladi a touye pami ka ki konfime yo wo anpil menm si pa gen plis pase 20 moun ki mouri. Vrèman vre, sou chak 100 moun ki trape COVID-19 la Ayiti, gen anviwon 8 ki mouri. To mòtalite sa a (an reyalite, 7,7%) pi wo lontan pase pa Dominikani (3,6%), Kiba, Jamayik, Pòtoriko, rès Karayib la an jeneral e menm Etazini (5,6%). Se Jamayik ki sanble soti ak pi bon chif la (1,8% sèlman).

Men pwofesè a pa rete la, li pouse analiz la pi lwen toujou. Vrèman vre, jan li espike sa, Ayiti pa fè ase tès. Pandan li ap raple plis tès pa vle di plis ka konfime (Repiblik dominikèn fè 40% mwens tès pase Kiba, sa pa anpeche Repiblik dominikèn gen 6.5 fwa plis ka konfime pase Kiba), li souliyen enpòtans pou gouvènman an fè kou l konnen pou teste plis moun. Sa w pa konnen pi gran pase w, kidonk si nou vle gen plis kontwòl sou maladi a, pa gen wout pa bwa, nou bezwen plis enfòmasyon. Men malgre nou manke enfòmasyon akoz yo pa fè ase tès, Madhère itilize chif ki disponib yo yon fason ki enteresan pou li kapab tire kèk rezilta ki mande reflechi. Men kòman li esplike demach li a:

Pi ba a n ap jwenn yon tablo ki rasanble tout rezilta sa yo. Analiz sa yo montre Ayiti nonsèlman pa fè anpil anpil tès men kantite li fè pou chak 100 000 moun nan popilasyon an rizib lè nou konpare l ak lòt peyi nan rejyon an. Sa se youn. Kounye a, lè nou gade kantite ka konfime (2 an mwayèn) sou chak 100 000 moun k ap viv ann Ayiti, se vre, li parèt ba parapò ak lòt peyi yo. Se li ki pi ba pou dayè lè nou konpare ak lòt peyi Serge Madhère foure nan analiz li a. Men bagay la gate lè nou gade to enfeksyon an, sa vle di kantite ka ki konfime sou chak 100 moun yo teste. To Ayiti a se 16,7% e se pa li ki pi ba nan rejyon an, menm si se pa li ki pi wo nonplis nan Karayib la. Kiba (2,5%) ak Jamayik (6,9%) sanble se yo ki pi bon elèv nan klas la.

Menm si Ayiti miyò pase Repiblik dominikèn, malgre nou eseye kontwole efè kantite tès la sou analiz la, analiz Serge Madhère la montre gen pi bon pase nou (Jamayik ak Kiba). Kidonk li pa sifi pou nou kontinye ap di sa miyò ann Ayiti pase Dominakani, li lè pou nou konpare tèt nou ak sila ki jiska prezan jwenn pi bon rezilta yo nan klas la pandan n ap eseye fè plis tès posib.